LIVE UPDATES
Bota

SHBA, Kina dhe Evropa në garë për avionë të rinj luftarakë me pilotë të AI/ Analiza: Çfarë janë avionët luftarakë bashkëpunues dhe si po e ndryshojnë ato luftën

Fabrikat e armatimeve nuk prodhojnë vetëm çelik. Ato tani prodhojnë kod. Makineri që vendosin, parashikojnë, përshtaten.

13 Nëntor 2025, 14:24 Nga M.L
SHBA, Kina dhe Evropa në garë për avionë të rinj
Foto ilustruese

SHBA- Inteligjenca artificiale po hyn tani në aparatin ushtarak në mënyrë dinamike. Jo si një ndihmë, por si një shumëzues kyç i forcës. Nga Uashingtoni në Pekin, IA po bëhet faktori që ndryshon ekuilibrin. Fabrikat e armatimeve nuk prodhojnë vetëm çelik. Ato tani prodhojnë kod. Makineri që vendosin, parashikojnë, përshtaten.

Logjika është e qartë. Në betejën e shekullit të 21-të, ai që e lexon mjedisin i pari fiton. Ai që i sheh kërcënimet para se të shfaqen. Ai që i menaxhon të dhënat më shpejt se çdo njeri. IA është teknologjia e re bërthamore e shekullit. Nuk e ke për të bërë përshtypje. E ke për të mbijetuar.

SHBA -të e kanë kuptuar këtë. Kina tashmë po e zbaton atë. Rusia po përpiqet të ndjekë shembullin. Avionët Luftarakë Bashkëpunues (CCA) janë programi i parë i bazuar tërësisht në këtë logjikë. I pari ku algoritmi nuk mbështet vetëm pilotin - ai vepron si partneri i tij.

CCA vs luftëtar konvencional - një krahasim i pabarabartë

Kostoja, koha dhe linja e prodhimit

Një F-35 kërkon më shumë se një dekadë për të kaluar nga projektimi në fazën luftarake. Ai ka mijëra pjesë, qindra nënsisteme, dhjetëra furnizues. Kërkon një sasi të madhe mbështetjeje, personeli trajnues dhe ekspertize. Çdo version kushton 80-110 milionë dollarë. Dhe mirëmbajtja e tij është edhe më e kushtueshme.

CCA funksionon me një logjikë të ndryshme
Është më i vogël. Më i lehtë. Më i thjeshtë në strukturë. Motori i tij nuk ka nevojë të arrijë performancën e një F-35. Ka nevojë për besueshmëri dhe ekonomi. Kjo e ul koston në 25-30 milionë dollarë dhe lejon prodhimin e shumë njësive në një kohë të shkurtër.

Luftëtari konvencional është një "dyqan bizhuterish" - CCA është një "mjet". I pari është unik. 

Lehtësia e ndërtimit - pse CCA është më e shpejtë

Kompanitë që ndërtojnë CCA përdorin modele dixhitale, fabrika të automatizuara, softuerë dizajni në kohë reale. Ato nuk kanë nevojë për skemat tradicionale të mëdha teknike. Ato mund të testojnë fluturimin brenda muajsh, jo brenda viteve. Dallimi nuk është vetëm në madhësi. Është në doktrinë. Një avion luftarak konvencional duhet të "jetojë" 40 vjet. Një CCA mund të jetojë 6 ose 7. Nuk kërkon mirëmbajtje afatgjatë pasi qëllimi nuk është qëndrueshmëria në një mjedis që po ndryshon dhe evoluon me një ritëm të paparë.

Çfarë motori ka një CCA?

CCA-të përdorin motorë që të kujtojnë gjeneratën e  UAV-ve të vegjël të padukshëm, jo ​​motorët e egër të një F-35. Ato nuk kanë nevojë për përshpejtime supersonike 9G. Ato nuk kanë nevojë për hyrje të mëdha ajri. Ato nuk kanë peshën e një kabine njerëzore. Ato mund të fluturojnë me motorë që janë më ekonomikë, më të lehtë për t'u mirëmbajtur dhe më të lirë.

Filozofia është e thjeshtë: CCA-ja nuk ka pse të kryejë të gjitha misionet e F-35, duhet të kryejë ato më të rrezikshmet dhe duhet të kushtojë aq pak sa humbja e saj të mos e ndikojë atë. Në praktikë, këta motorë lejojnë prodhimin në numër të lartë. Linja e prodhimit nuk mbytet nga materiale me rezistencë të lartë ose sensorë të specializuar që gjenden vetëm në avionët luftarakë të pilotuar.

Çfarë bën operatori në një luftëtar me inteligjencë artificiale?

Këtu qëndron kërcimi i vërtetë. Operatori nuk fluturon. Operatori mbikëqyr. CCA i jep atij njohuri, opsione dhe mundësi. Njeriu merr vendimet kritike. IA kujdeset për gjithçka tjetër. Njeriu përcakton kornizën - IA merr vendimet brenda kornizës. Operatori përcakton: objektivin, llojin e misionit, rregullat e angazhimit, "nivelin e rrezikut" të lejuar për CCA-në.

IA përcakton : rrugën e fluturimit, shmangien e kërcënimit, njohjen e objektivit, menaxhimin e karburantit, strategjinë e shmangies së zjarrit, itinerarin dhe zgjedhjen e pikës së sulmit.

Kjo nuk e zvogëlon rolin e njeriut. E rrit atë. Sepse operatori nuk ka pse të luftojë me qindra parametra. Ai nuk ka pse të ndjekë sekondat e humbura. Ai vetëm duhet të kuptojë se çfarë dëshiron të bëjë makina - dhe ta miratojë ose ndryshojë atë.

Luftimi nuk është më çështje trajtimi. Është çështje mbikëqyrjeje. Operatori bëhet komandant - jo pilot.

Me CCA-të, një operator mund të kontrollojë një "grup sulmi" prej 3, 4 ose 5 luftëtarësh autonomë. Njeriu vepron si komandant në qendër të "koshereve" ajrore. Ai nuk piloton një aeroplan. Ai orkestron shumë gjëra. Kjo është doktrina e vërtetë revolucionare.

Inteligjenca Artificiale në industrinë ushtarake - një pamje globale

SHBA-ja, Uashingtoni po e vendos inteligjencën artificiale në qendër të politikës së saj mbrojtëse. CCA,
programi Replicator, sistemet autonome detare - të gjitha tregojnë në të njëjtin drejtim: prodhim masiv, kosto të ulët, operim autonom.

Kina po lëviz po aq agresivisht. Po prodhon UAV me ritmin e një fabrike produktesh civile. Po integron inteligjencën artificiale në çdo nivel - nga dronët te nëndetëset autonome. Qëllimi është të krijohen numra që do të errësojnë superioritetin cilësor të SHBA-së. Evropa po e ndjek më ngadalë.

Luftëtarët e ardhshëm FCAS dhe Tempest parashikojnë krahë autonomë. Por burokracia po vonon. Hendeku me SHBA-në dhe Kinën po zgjerohet. Lindja e Mesme, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Arabia Saudite po investojnë në UAV të drejtuar nga inteligjenca artificiale, duke parë se ato mund të fitojnë fuqi pa paguar për F-35 dhe Eurofighter. Rusia, Rusia flet për inteligjencën artificiale, por ka kufizime në industri. Programi i saj kryesor është S-70 Okhotnik - një dron, por është larg shpejtësisë së prodhimit të projekteve amerikane. 

Sondazh

Poll

Gjesti i veçantë i protestuesit, u dhuron lule efektivëve në shenjë solidariteti për policin e vrarë

Gjesti i veçantë i protestuesit, u dhuron lule efektivëve në shenjë solidariteti për policin e vrarë

Pas tre orësh protestë, turma vijon qëndresën: Dorëheqje!

Prej më shumë se tre orësh para Kryeministrisë, protestuesit ndezin flakadanë

"Kush s'kërcen nuk është shqiptar o hej"/ PAMJE me dron nga protesta madhështore për Zvërnecin

Thirrja e qytetarit të Rrjollit: Hajde rini, merre situatën në dorë dhe drejto vendin

Me flamuj dhe pankarta në duar, qytetarët e Durrësit sërish protestë për projektin në Zvërnec

Tentoi të futej në Kryeministri, protestuesja bën simbolin e shqiponjës

"Ne i duam parqet, lodrat, natyrën"/ Vogëlushi në protestë thirrje: Mbrojini për ne!

Protesta kundër projektit në Zvërnec/ Brohoret turma: Edi Rama o tradhtar, duhet lidhur me litar

Protesta për Zvërnecin, qytetarë mbajnë 1 minutë heshtje për efektivin e vrarë në krye të detyrës

"Ruani qetësinë, Ramën ta zhdukim me të mirë"/ Tensione në protestën kundër projektit në Zvërnec

PAMJE nga protesta madhështore kundër projektit në Zvërnec/ Oshëtin bulevardi: O pallosh o zagar

Mijëra protestues në shesh thirrje ndaj kryeministrit Rama: Duam dorëheqje

Protesta për Zvërnecin, babai i Martin Canit i bashkohet protestuesve në shesh

Mijëra qytetarë në Bulevard/ Thirrje kundër Ramës dhe Berishës: U ka ardhur fundi, në burg

Balla nga Kuvendi: Greqia u ka borxh shqiptarëve marrëveshjen për pensionet

Dita e 5-të e protestës për Zvërnecin/ Nis marshimi drejt bulevardit: Revolucion

Balla ‘thumbon’ Berishën: U trembe nga protestuesit që erdhën te selia e PD-së dhe ndryshove qëndrim

"Na keni ça k***"/ Noizy shpërthen keq ndaj protestuesve: Nuk po e shet njeri Shqipërinë!

'Zvërneci'/ Berisha: Ju jeni mafie si në Beograd. Të gjitha dokumentet ju i shumëzoni me zero

Berisha: Pse e fshihni kreun e Meduzës. Tokat në Zvërnec i ka rrëmbyer Pjerini nga Lezha dhe Agaçi

Reperi Gashi mbështet protestat për Zvërnecin: Fëmijët tanë nuk janë mysafir në tokën e tyre

Këngëtarja Bebe Rexha vlerësohet me cmimin “Female Icon Award 2026”

Banorët dhe pushuesit përballen me fenomenin e pazakontë në Ksamil

"Ktheni ligjin për investimet strategjike" Bozdo në Kuvend: Betonizuat bregdetin e jugut...

Përplasje e ashpër mes Strazimirit e Muçit: Të rinjtë po protestojnë kundër jush, mbani përgjegjësi

"Marksist-leninist i vogël'! Përplasje e ashpër mes Strazimirit e Muçit:

Ngjarja e rëndë në Maliq/ Autori transportohet drejt Tiranës, familjarët: Çfarë i bëre?!

Berisha: Xhelati Rama u vë protestuesve paqësorë, topat e ujit që gjuajtën edhe foshnjën në karrocë

Berisha-Piro Vengut: Dezertove nga ushtria dhe mashtrove se je pasardhës i Marko Boçarit

Fshihej në një zonë të pyllëzuar, ja vendi ku u gjet autori i ngjarjes në Maliq

"Rama do organizojnë antimiting në Vlorë", Balla i përgjigjet Berishës: Kemi festën e PS!

Bido i kthehet opozitës: Ku ishit ju më 30 maj që nuk folët për Zvërvecin?

“Keni paralajmëruar anti-miting në Vlorë”, Berisha thirrje Ramës: Anuloje, është praktikë fashiste

Deputeti i “Lëvizjes Bashkë”: Rendi i ditës së sotme është kërkesa për dorëheqjen e qeverisë

U plagos në operacionin për kapjen e një personi në kërkim, mbërrin te Trauma polici

Vrasja e efektivit të Policisë në Korçë, Kuvendi nis me një minutë heshtje

Vrau një efektiv dhe plagosi një tjetër, mbërrin në spital autori

Reshjet përmbytin rrugët e Shëngjinit, vështirësi në qarkullimin e automjeteve dhe këmbësorëve

Qytetarët nisen sërish drejt kryeministrisë, me flamurin kuq e zi dhe brohorima vazhdojnë protestën

Protestuesit marshojnë drejt zonës së Bllokut, qytetarët e tjerë nuk iu bashkohen #dosja #protesta

Protesta nuk ka të ndalur, qyetarët bllokojnë rrugën te Ura e Tajvanit, thirrje në kor policëve

Nga Sheshi tek Banka, qytetarët bllokojnë rrugën: Edi Rama ka mbaru

Qytetarët nuk ndalen në protestë/ Bllokojnë rrugën te selia e PS-së, ulen në gjunjë

Vazhdon protesta për Zvërnëcin/ Protestuesit ngren nga kafet qytetarët te Opera

E mbuluar me flamurin kuq e zi, e reja shfaqet me foshnjën në krah gjatë protestës

"Edi Rama jep dorëheqjen/E reja nga protesta:Ka ardhur koha të shkosh me Berishën te Veliaj dhe Meta

Qytetarët protestë në Vlorë për Zvërnecin, me pankarta në duar marshojnë drejt Sheshit të Flamurit

Dy orë protestë, bulevardi plot qytetarë ndriçohet nga blicat e telefonave: Jep dorëheqje

"Studentët të ndërrojnë qeverinë"/ I riu thirrje të forta nga protesta: Mos u largoni nga Shqipëria