Dita e 49-të e protestës/ Qytetarët zbresin sërish në shesh, kërkohet dorëheqja e kryeministrit Rama: Jep dorëhqjen, nuk ka dialog!
Dita e 49-të e protestës/ Qytetarët zbresin sërish në shesh, kërkohet dorëheqja e kryeministrit Rama: Ju erdh...
Dita e 49-të e protestës/ Qytetarët zbresin sërish në shesh, kërkohet dorëheqja e kryeministrit Rama: Ju erdh...
Shetet e Gjirit Persik dënojnë sulmet iraniane ndaj infrastrukturës civile: Janë krime lufte 18 Korrik, 17:37 ...
Abuizimi me fondet në Durrës, zbardhen dëshmitë/ Elisabeta Mataj: Jam qytetare e lirë, kush ma ndalon kazinonë...
Falja e pronave publike në Dhërmi e Palasë/ Berisha: PD nuk do i njohë kurrë këto vendime të Ramës 18 K...
TIRANË-Si një ndërhyrje nga populli apo vazhdim i asaj bisede nga një dëshmitar për këtë çështje kruciale, sipas meje, po sjell një shkrim timin për “Kënetën” në letërsi, parë si metaforë, nxjerrë nga sprova ime “Kartelat e Realizmit të Dënuar dhe Panteoni i Nëndheshëm”, në proces (ri)botimi.
BALLËPËRBALLË
Në letërsinë shqipe ka dy romane për një kënetë, njëri që po harrohet me të drejtë dhe tjetri që nuk kujtohet aq sa duhet me të pa drejtë.
Të dy romanet tregojnë punën për tharjen e asaj kënete, që s’është metaforike e as simbol i së keqes a i së mirës a i ndonjë obsesioni tjetër misterioz, por i një kënetë reale në jug-lindje të vendit, në Vloçisht.
Vështrimi kritik ndaj këtyre dy romaneve më ka tërhequr herët, prandaj dhe thashë diçka që nxiti vazhdimësi.
Sipas meje këto dy romane arrijnë të bëhen përvijues të dy brigjeve apo gjendjeve në letrat shqipe tani, të një realiteti kënetor, të tharë, ku, si të thuash në njërin breg ka mbetur si kujtim i turbullt pasqyrimi i asaj që s’ka qenë, për të mbuluar atë që ka qenë dhe në bregun tjetër janë gjurmët plot baltë dhe gjak të asaj që ka qenë e fshehur, për të zbuluar dhe atë që nuk lejohej të tregohej…
KËNETA E SOCREALIZMIT:
“Këneta” e Fatmir Gjatës (1922 – 1989) është roman i kësaj kënete, i shkruar sipas metodës së Realizmit Socialist, botuar në socializëm në vitin 1959 dhe i ribotuar çuditërisht nja 19 herë deri në vitet ’80, duke u futur në programet dhe të gjitha tekstet shkollore të letërsisë, madje edhe përkthyer me porosi të Partisë në 4 gjuhë të tjera, përkthime vendi sigurisht siç bëheshin atëherë dhe nga të burgosur politikë në gjuhët perëndimore, përkthimet e të cilëve dilnin pa emër, (ndërsa në gjuhët lindore kryheshin edhe nga ato gra që s’u kthyen në vendet e tyre, kur Shqipëria socialiste i prishi marrëdhëniet me Bashkimin Sovjetik dhe satelitët e tij, siç thuhej atëherë).
Në “Kënetën” e Fatmir Gjatës, ku mëtohet romani realist me partishmëri, narrativa është në përshtatje të plotë me politikën sunduese deri në propagandë, deri në mashtrim vrastar, pa guxuar t’i afrohet realitetit dhe të vërtetës.
Sipas këtij romani, këneta e Vloçishtit thahet nga puna vetëmohuese e klasës punëtore në aleancë me fshatarësinë punonjëse, plot entuziazëm dhe heroizma, udhëhequr nga Partia, e përfaqësuar nga komunisti Stavri Lara, personazhi kryesor i romanit, pozitiv kokë e këmbë sipas skemës zhdanoviste dhe ende më keq.
Kjo fitore, tharja pra, jo vetëm e kënetës, arrihet në luftën dhëmbë për dhëmbë me armikun e brendshëm, inxhinierët sabotatorë, intelektualë nga klasat e përmbysura, që kishin studiuar në Europë dhe që zbulohen falë vigjilencës revolucionare dhe ndëshkohen me urrejtje penale duke u dhënë dënime kapitale, pushkatime e varje, mes tyre dhe një grua.
Në fakt kështu dënohej edhe kultura europiane dhe universitetet Perëndimore.
Sigurisht që Ministria e Punëve të Brendshme dosjet e sajuara të armiqve të sajuar duhet t’ia ketë vënë në dispozicion, kur shkruante romanin, shkrimtarit të mirëbesuar, ndër më të njohurit e letërsisë së re shqipe ose letërsisë së Partisë…
Fatmir Gjata ka qenë dhe partizan bashkë me të atin dëshmor duke u bërë dhe autor këngësh partizane, ndërkaq kishte studiuar në liceun francez në vendlindje, në Korçë dhe do ta dërgonin të specializohej për letërsi në qendër, në Moskë, në Institutin “Gorki”. Boton tregimin e parë të letërsisë së re të pas Luftës së Dytë Botërore dhe romane në vijim…
E kisha parë në ngrehinën e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve në Tiranë, kur ndodhte t’i afrohesha si student, kishim folur një herë bashkë, më ishte dukur i përzemërt, i hijshëm, njihte dhe tim atë, s’kishte baltë kënete ndër duar, madje dhe romani “Këneta” m’u duk si i huaj dhe për atë vetë.
Vdiq atë vit kur ra Muri i Berlinit, që më pas do të binte dhe perandoria komuniste.
“Këneta” është xhiruar dhe film nga Kinostudio “Shqipëria e re”, që me siguri bashkëvuajtësi im Ilir Malindi, nëse do të takonte ndonjërin nga aktorët e tij, do t’i thoshte zë-lart që pse nuk kërkoni falje ju? Rolet tuaja në teatër dhe kinematografi kanë bërë më dëm se ai i komisarit të burgut, keni helmuar me art një popull të gjithë!
KËNETA E VDEKJES
Romani tjetër, “Këneta e vdekjes” i shkrimtarit Makensen Bungo (1926 – 2018), është tmerrësisht tjetër gjë, i botuar gati 40 vjet më pas, në postdiktaturë, në vitin 1996 dhe deri në 2009 ka patur gjashtë botime dhe është përkthyer dhe në anglisht, pa mbështetjen e shtetit, por si arritje e autorit.
“Këneta” e dytë, që në fakt është e para, ia jep vërtetësia këtë vend, është dhe si një përmbysje e “Kënetës” së parë, që s’duhej të ishte fare, që mbetet një kënetë në letërsi edhe pse nuk është ky qëllimi i të shkruarit të “Kënetës” tjetër, asaj “të vdekjes”.
Narracion tjetër për të njëjtin realitet kënetor. Këtu janë të burgosurit politikë, me qindra e mijëra, që nën dhunë dhe nën egërsi të papërmbajtur patologjike të policëve dhe komandës, në dëshpërimin e skajshëm të tyre, punojnë më keq se skllevërit për tharjen e kënetës së Vloçishtit, për ta kthyer në tokë buke.
Shqipëria po hante bukë të dënuar.
Punohej përtej të besueshmes, nëpër kanale e baltën që të mbulonte, të zbathur dhe të zhveshur, mes urisë marramendëse, në të nxehtin e padurueshëm të verës dhe në të ftohtin ende më të padurueshëm të dimrit. Diktaturë.
Policët dhe gardianët sfiliteshin dhe ata si në çdo burg, jo vetëm duke ruajtur të burgosurit, as vetëm duke i fyer e poshtëruar, por dhe duke i munduar mizorisht, duke ushtruar tortura të papara, të përditshme, rrahje deri në vdekje, zvarritje dhe rroposje në llum, mbytje fizike…
Mes të burgosurve kishte intelektualë dhe shkrimtarë të shquar, poetë, klerikë, me së shumti katolikë, mjekë, gazetarë, mësues si dhe vetë autori i panjohur romanit, Makensen Bungo, ndërsa shkrimtari tjetër i njohur, Fatmir Gjata ishte përmatanë kënetës, si të thuash në shoqëri metaforike me komandën e burgut.
Shkrimtari Makensen Bungo, nga Elbasani, arrestohet në vitin 1948, teksa ishte student në Normalen e Elbasanit, ku do të kishte si mësues tragjedianin themeltar në letrat shqipe, Et’hem Haxhiademin, që iu bë më pas bashkëvuajtës burgu.
Ndërkaq kishte botuar poezi, artikuj të ndryshëm. E dënuan me akuzën si nacionalist, madje në gjyq u dëshmua se i pandehuri M. B. kishte thënë që, duke na marrë Kosovën, vendi mbetet me gjysmë mushkërie.
E dërgojnë në burg, në kënetën e ferrit, që do të bëhej romani i tij. E ç’nuk i panë sytë, tmerr dhe vdekje. Shkulje me darë marangozi të dhëmbëve të veshur me flori apo shkulje me gjithë krahë të palltove të reja të të dënuarve, priftin ortodoks me mjekër edhe në burg, që e groposin të gjallë, rënia me lopatë kokës Mitrush Kutelit pse ishte shkrimtar, se, sipas policit të burgut, libra bën vetëm Lenini, etj, etj.
Ujërat e turbullta të kënetës së ferrit ikën, të shtyrë dhe nga ujërat e djersës së njerëzve të burgosur.
Këneta u tha. Dhe jo vetëm ajo.
Autori, edhe pse komunizmi ra, s’kish si të mos ikte sa më parë në SHBA. Nga buza e tharë e kënetës së vdekjes, në brigjet dallgëmëdha të oqeanit të lirisë. Në Nju Jork, ku mbylli dhe sytë në 2018.
Kisha folur në telefon me të, tronditëse dhe bisedat, kur kujtonim se jeta dënohej dhe bëhej baltë, nga ajo baltë që kurrë nuk bëhej jetë e që duhen treguar për të mbrojtur të vërtetat e saj…
Tani më duket se dy romanet kanë mbetur përballë njëri-tjetrit si në një duel, ky fat u ra dhe në përleshjen morale të tyre përdorin armët, me të cilat janë pajisur: e vërteta kundër mashtrimit, vuajtja me përtalljen e saj, dënimin me harresën vrastare.
Lexuesit, sidomos të rinjve, por dhe kritikut, madje dhe psikoanalistit, mbase këto dy romanet do t’i rikthejnë imazhin e një kënete iluzive, tashmë të tharë, sipër së cilës fëshfërijnë të mbjellat, që s’kuptohet ç’pëshpërisin kur fryjnë erërat, dhe befas nga poshtë saj dalin si halucinacione pamjet e përthithura nga balta të një persekutimi infernal, ndërsa në brigjet e humbura ka ende gjurmë çizmesh ushtarake dhe forma të dendura, të pafund këmbësh të zbathura plot gjak.
Toka është e çarë si me gojë memece që duan të dëshmojnë dhe ashtu, që sikur bërtasin se pak më poshtë ka kufoma…
EPILOG I VOGËL:
Një dëshmi tjetër tronditëse, por autentike e asaj “kënete”, tashmë futur në letrat shqipe, është dhe “Libri i Burgut” i Profesor Arshi Pipës, një përmbledhje me poezi, ku janë dhe Sonetet e tmerrshme të Kanalit, të shkruara fshehurazi në atë kenetë, kur autori ishte dhe vetë i burgosur politik dhe mundi t’i mbijetojë, ai dhe poezia e tij.. Të gjitha poezitë ishin shkruar në letra të holla cigareje, i gjithë libri bëhej sa një kuti e vogël shkrepseje. Prandaj dhe Arshi Pipa mundi ta nxjerrë librin, kur doli gjallë nga burgu. Por ai nuk qëndroi me kaq. Mundi të arratisej duke marrë me vete dhe “kutinë e shkrepëseve”, Sonetet e Kanalit, ‘ferrin dantesk të letrave shqipe”, do të shkruaja më vonë për to, kur do ta merrnim vesh që ai libër ishte…
U botua së pari në Romë, në vitin 1959, po atë vit që shkrimtari i socrealizmit Fatmir Gjata, nxori “Kënetën” e tij. Nuk e di në e kishte parë ai “Librin e Burgut”, të rroposur në Fondin e zi të Bibliotekës Kombëtare në Tiranë dhe s’e di në e kishte lexuar në letra të holla cigaresh dhe shkrimtari tjetër i “Realizmit të dënuar” bashkëvuajtësi i tij Magensen Bungo.
Pasi ra perandoria komuniste dhe diktaturat e saj me radhë në Europë, më e fundit në Shqipëri, unë pata rastin të vizitoj shkrimtarin Arshi Pipa në shtëpinë e tij në Uashington dhe i pashë ato fije të holla cigaresh, Sonetet e Kanalit të kënetës së Vloçishtit dhe m’u nëpërmendën fletoret e mia me poezi të burgut, plot me njolla dheu dhe djerse ankthi, që mbas nja 25-30 vjetësh mbas Arshi Pipës arrita t’i nxjerr dhe unë nga burgu.
Duhet t’i shohin dhe lexuesit, sidomos të rinjtë poezitë e burgut dhe romanet e kënetës së përgjakur të letrave shqipe, patjetër dhe studiuesit, e realizmit socialist dhe të realitetit socialist, që jo vetëm s’janë e njëjta gjë, por trishtueshmërisht të kundërta.
Marrë nga Peizazhe.com
1 vit nga zgjedhjet e 25 prillit si e shikoni gjendjen e vendit:
TIRANË- E dëgjova shqetësimin e Elton Dedës lidhur me degjenerimin e muzikës, ose më saktë të ca llojeve të saj. Kam lexuar edhe shumë komente(punë e vësht...
TIRANË- Ka disa vjet që gjatë verës i shoh të tre. Gruan para dhe dy djem pas. Ajo nga larg ngjan si një 50 vjeçare,në fakt është gjysma, rreth 30. ...
Turizmi në dorë të shqiptarëve. Në fundjavë isha në Gjipe, një vend i mrekullueshëm ku nuk ka mbërritur ende betoni. Zakonisht në këtë kohë ka më tepër të huaj ...
TIRANË- Këto ditë keni qenë personazhi politik më i diskutuar. Nga aspekti politik ky është një plus i madh (sepse kështu funksionojnë gjërat fatkeqësisht)...
Unë nuk e di se si do të ishte Shqipëria, nëse pas Luftës së Dytë, nuk do të kishte rënë nën regjimin komunist, por do të qeverisej nga formacione politike të m...
Ne jemi të vegjël për t’i bashkuar BE-në e SHBA-në. Kësaj jave që të dyja caktuan data e u zotuan për ndërmjetësim të bisedimeve, veç e veç sikur ...
E PANJOHURA… (Tregimi i së dielës.)Te pjesa e siperme e derës në hyrje të pallatit qe vendosur një shpallje vdekje. Nuk arrita ta lexoj emrin se gruaja tha -Na...
TIRANË- Dje u përcoll për në jetën tjetër, Moikom Zeqo. Një intelektual i kalibrit europian, një atdhetar-patriot i flaktë, një socialist i dlirë që ishte ...
TIRANË- Përtej 15 kushteve të BE për Shqipërinë? Me 15 kushtet që konfirmoi Parlamenti Europian për të nisur negociatat e integrimit të Shqipërisë atje (pë...
Nga Mustafa NanoJa një histori që e dëgjova në programin e televizionit News 24 “Jeta pa filtër”. Një vajzë 18 vjeçe fejohet. Fejohet me nipin e burrit t...
