Art&Argëtim

10 librat më të mirë për 'perden e hekurt', mes tyre dhe Blendi Fevziu për Enver Hoxhën

Linja ndarëse midis kapitalizmit dhe komunizmit që zbriti në të gjithë Evropën pas Luftës së Dytë Botërore frymëzoi shkrimtarë dhe historianë.

28 Dhjetor 2022, 15:58 Nga k.m.
10 librat më të mirë për 'perden e hekurt', mes
Richard Burton në rolin e Alec Leamas në filmin e vitit 1965 të Le Carré's Spy Who Came In From the Cold

Perdja e hekurt e 'preu' Evropën nga veriu në jug midis viteve 1945 dhe 1989. Ajo përcaktoi kontinentin dhe në shumë mënyra të gjithë botën, për shkak të betejave ideologjike. Mbretëria e kapitalizmit dhe demokracisë përfaqësuese dominuan në perëndim; komunizimi dhe sundimi njëpartiak gjeti terren në lindje.

Isha vetëm 11 vjeç kur perdja e hekurt u shemb. Mbaj mend kur shikoja lajmet për rënien e Murit të Berlinit. Që atëherë, ndarja ka qenë një fantazmë në mendjen time. FGjithashtu zbulova herët se si perdja e hekurt i kishte frymëzuar shkrimtarët. Nga thrillerët e tensionuar të luftës së ftohtë deri te traktatet e argumentuara me pasion që fajësojnë njërën ose tjetrën palë për ngërçin, nga historianët që përpiqen të kuptojnë se si Evropa u bë kaq e copëtuar, deri te memoiristët që kryejnë tregimet e tyre, shpesh tragjike: perdja e hekurt ka qenë burimi nga disa libra të mrekullueshëm.

Pak para pandemisë, unë udhëtova përgjatë gjatësisë së perdes së hekurt, nga Arktiku ku takohen Norvegjia dhe Rusia deri në kufirin e Turqisë dhe Azerbajxhanit, vendi më jugor ku NATO preku vendet e Paktit të Varshavës. Rezultati ishte udhëtimi i një jete dhe një libër, Perdja dhe Muri: Një Udhëtim Modern përgjatë Kufirit të Luftës së Ftohtë të Evropës. Është përpjekja ime për të kapur atë që ka mbijetuar nga ndarja e vjetër si në tokë ashtu edhe në kokat e njerëzve. Kam lexuar shumë gjatë udhëtimit. Është një nga kënaqësitë e udhëtimit solo. Këtu po ndaj 10 libra që zbulojnë thelbin e kufirit më kërcënues që bota ka parë ende.

1. Tetë ditë në Jaltë: nga Diana Preston

Edhe kur lufta e dytë botërore po zhvillohej, nuk ishte aspak e pashmangshme që të përfundonte në një Evropë të ndarë. Libri i Preston 2020 është një përshkrim i gjallë i mënyrës sesi liderët aleatë të Tre të Mëdhenjve u mblodhën në Krime për të arritur një marrëveshje jo të lehtë për të ardhmen e kontinentit dhe sferat përkatëse të ndikimit të vendeve të tyre. Konferenca e Jaltës e shkurtit 1945 ishte një ngjarje politike jashtëzakonisht e rëndësishme. Por Preston fokusohet gjithashtu në preferencat personale dhe dobësitë e Churchillit, Roosevelt-it dhe Stalinit, dhe se si ata lundruan në vijat e kuqe të njëri-tjetrit.

2. Njeriu i tretë nga Graham Greene

Kur njerëzit mendojnë për perden e hekurt, ata priren të mendojnë veçanërisht për dy qytete evropiane – Berlinin, vetë i ndarë, dhe Moskën, nga ku qeveria e BRSS drejtonte efektivisht satelitët e saj. Megjithatë, deri në vitin 1955, Vjena ishte e ndarë shumë si Berlini në sektorët amerikanë, britanikë, francezë dhe sovjetikë. Njeriu i tretë i Greene (1950) dhe filmi me këtë emër ngjall periudhën më mirë se çdo gjë. Hetimi i vdekjes së Harry Lime tregon Qytetin e Ëndrrave në një dritë të fëlliqur të pasluftës. Greene gjithashtu paraqet në plan të parë një nga çuditë më të mëdha të luftës së ftohtë, Patrullën Ushtarake Ndër-Aleate të Vjenës, e cila kërkonte një ushtar nga çdo fuqi pushtuese për të ndarë një xhip dhe për të udhëtuar së bashku në skenat e krimit.

3. Gjaku dhe rëra e Alex von Tunzelmann: Suez, Hungaria dhe kriza që tronditi botën

Kjo perlë e rrallë fokusohet në dy nga ngjarjet më të mëdha të periudhës, krizën e Suezit dhe Revolucionin Hungarez. Të dyja arritën kulmin e tyre në të njëjtën kohë në vitin 1956. Më shpesh të trajtuara veçmas, në duart e Von Tunzelmann krizat binjake rifitojnë forcën e tyre të plotë gjeopolitike. Ajo ka një sy për të ndriçuar detajet; veprimi shpesh shpaloset orë pas ore. Lexohet si një thriller.

4. Berlin 1961: Kennedy, Hrushovi dhe vendi më i rrezikshëm në tokë nga Frederick Kempe

Viti 1961 ishte kur lufta e ftohtë pati një nga momentet e saj “të nxehta”. Kempe e çon lexuesin në një udhëtim në konflikt, ndërsa autoritetet sovjetike dhe gjermanolindore përpiqen të zgjidhin problemin e Berlinit Perëndimor. Një ishull i kapitalizmit perëndimor i izoluar brenda RDGJ-së, Berlini Perëndimor ishte gjithashtu një rrugë kryesore shpëtimi për gjermanët e pakënaqur të Gjermanisë Lindore. Më shumë se 2.5 milionë ishin arratisur deri në vitin 1961. Hrushovi dhe regjimi i Gjermanisë Lindore ishin të vendosur t'i jepnin fund këtij sikleti. Për njëfarë kohe, dukej sikur ata mund të pushtonin Berlinin Perëndimor, por në fund Muri ishte suva e zgjedhur prej tyre, një imponim monstruoz në kryeqytetin gjerman, por që funksionoi kryesisht për të bllokuar gjermano-lindorët brenda për 28 vitet e ardhshme.

5. Spiuni që erdhi nga i ftohti nga John le Carré

Asnjë listë e librave me perde të hekurt nuk do të ishte e plotë pa Le Carré, dhe ky është libri i tij që qëndron më afër perdes së hekurt. Është e errët, cinike dhe, edhe pas gjashtë dekadash, ende mbërthyese. Në fund të fundit, heroi, agjenti britanik Alec Leamas, detyrohet të përballet me realitetin e Murit të Berlinit nga afër.

6. Dashuria e kuqe: Historia e një familjeje gjermanolindore nga Maxim Leo

Leo eksploron se si ishte të rritesha në RDGJ në një nga kujtimet e mia të preferuara. Ai shkruan bukur dhe fjalët e tij janë përkthyer me shkathtësi në anglisht nga përkthyesja e shumë munguar Anthea Bell. E mira, e keqja dhe e shëmtuara e jetës së Gjermanisë Lindore janë para nesh. Për mua, pjesa më prekëse përshkruan vizitën e parë të Leos në një pikë kontrolli të madh rrugor të Gjermanisë Lindore.

"Sa i barrikaduar është vendi ynë,"-mendonte ai. "Çfarë u bë me ëndrrën e socializmit?"

7. Qumështi Sovjetik nga Nora Ikstena

BRSS kishte kufij tokësorë me perde të hekurt me tre vende – Norvegjinë, Finlandën dhe Turqinë – por edhe një kufi detar me perëndimin në Detin Baltik. Letonia ishte një republikë sovjetike me një vijë të gjatë bregdetare baltike. Kjo përfundoi e shpuar me bazat e raketave dhe telat me gjemba. Romani i shkrimtarit letonez Ikstena i vitit 2015 hedh një vështrim të ashpër ironik ndaj jetës atje, përmes syve të një doktoreje që dëbohet në një fshat të largët vetëm për ta gjetur veten duke menduar për absurditetet dhe padrejtësitë e të ashtuquajturit "socializëm i pjekur". Ekziston një pasazh i mrekullueshëm ku personazhet shikojnë funeralin shtetëror të Leonid Brezhnev në televizion dhe shohin se burrat që e ulin atë në varr humbasin kapjen e arkivolit të tij; bie me një përplasje të fortë - mund të zbuloj se kjo nuk është trillim.

8. Along the Edge of the Forest: An Iron Curtain Journey nga Anthony Bailey

Libri i Bejlit ishte një frymëzim për udhëtimin tim. Ai është i kufizuar në aftësinë e tij për të hyrë në lindje. Megjithatë, libri përmban shumë reportazhe magjepsëse. Autori me të vërtetë arrin të fusë nën lëkurë se çfarë nënkuptonte kufiri për njerëzit e zakonshëm.

9. Enver Hoxha: Grushti i hekurt i Shqipërisë nga Blendi Fevziu

Askund në Evropë nuk kishte vebd më misterioz gjatë Luftës së Ftohtë se Shqipëria. Vendi ishte i izoluar edhe nga shtetet e tjera komuniste dhe diktatori Enver Hoxha, në fakt, e turpëroi kombin e tij nga të gjitha anët. Jetëshkrimi i Fevziut është lexim tronditës. Si i ri, Hoxha “flinte deri në mesditë, rrinte zgjuar natën vonë dhe nuk kishte interesa të veçanta”. Por sapo mori pushtetin, ai vendosi ligje të çuditshme për shqiptarët dhe vendosi gjashtë ministra të Brendshëm, pesë prej të cilëve i ekzekutoi.

10. Dancing Bears: True Stories of People Nostalgic for Life Under Tiranny nga Witold Szabłowski

Çfarë ka lënë pas perdja e hekurt? Ka mbetje fizike, disa të mëdha dhe të famshme, të tjera të vogla dhe të lënë pas dore. Ekziston gjithashtu një trashëgimi në miliona mendje. Szabłowski, një gazetar polak, udhëtoi nëpër Evropën Qendrore për të shkruar këtë libër të butë dhe të mendimit. Është një kënaqësi nga fillimi në fund.

*Timothy Phillips është një shkrimtar dhe historian udhëtimesh. Ai është autor i librit Perdja dhe Muri: Një Udhëtim Modern përgjatë Kufirit të Luftës së Ftohtë të Evropës , botuar nga Granta Books.

Marrë dhe përkthyer nga The Guardian

blendi fevziu

Sondazh

Poll

MË SHUMË