Politike

30 qershori, OSBE/ODIHR jep raportin përfundimtar: KQZ cënoi sigurinë juridike, zgjedhjet problematike

Ky organizëm ndërkombëtar është shprehur se Kriza politike ndikoi negativisht në të drejtën për të votuar, ndërsa thotë se u cenua fshehtësia e votës në disa qendra votimi.
Featured image of article: 30 qershori, OSBE/ODIHR jep raportin përfundimtar: KQZ cënoi sigurinë juridike, zgjedhjet problematike
Përditësuar:

TIRANË- OSBE/ ODIHR ka publikuar sot raportin final të zgjedhjeve të 30 qershorit. Ky organizëm ndërkombëtar është shprehur se në disa raste u cënua fshehtësia e votës në disa qendra votimi.

Më tej në raport shkruhet se gjatë fushatës elektorale punonjësve të administratës u është bërë presion për vendin e punës.

Gjithashtu OSBE nuk është kursyer edhe ndaj KQZ, duke e akuzuar për anshëmëri politike dhe moszbatimin e ligjeve kur vjen puna për regjistrimin e “Bindjes Demokratike” në zgjedhjet e 30 qershorit.

DOSJA.AL ka siguruar raportin e plotë me 34 FAQE ku pikat kryesore janë të ndara sipas fushave si më poshtë:

KONTEKSTI POLITIK

Në Nëntor 2018, në përputhje me Kushtetutën, Presidenti Ilir Meta shpalli zgjedhjet lokale të 30 Qershorit. Duke përmendur shqetësimet për sigurinë publike dhe përgjegjësinë e tij kushtetuese për të mbrojtur pluralizmin, Presidenti revokoi dekretin më 10 qershor.

Më 13 qershor, parlamenti miratoi një rezolutë që e shpalli të pavlefshëm revokimin e zgjedhjeve. Më 19 qershor Kuvendi nisi një procedurë, të iniciuar nga Partia Socialiste (PS), për të shkarkuar Presidentin për arsye se e kishte tejkaluar kompetencat e tij.

Më 27 qershor, Presidenti Meta shpalli një dekret tjetër, duke caktuar 13 tetorin si datën e zgjedhjeve lokale. Gjatë kësaj periudhe, KQZ vijoi përgatitjet për mbajtjen e zgjedhjeve në 30 qershor.

Mjedisi politik përpara zgjedhjeve ishte i polarizuar dhe antagonist. Në shkurt, Partia Demokratike (PD) e opozitës dhe Lëvizja Socialiste për Integrim (LSI) hoqën dorë nga mandatet e tyre pasi parlamenti kishte votuar nismën e tyre për vettingun e politikanëve.

Të bashkuar nga disa parti më të vogla, PD dhe LSI njoftuan se nuk do të marrin pjesë në zgjedhje deri në dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama (kreu i PS) dhe formimin e një qeverie kalimtare që do të organizonte zgjedhje të parakohshme parlamentare.

Protesta të rregullta u zhvilluan në Tiranë të udhëhequra nga PD. Ato filluan në shkurt dhe shpesh shfaqnin shenja dhune dhe vandalizmi ndaj institucioneve shtetërore, përfshirë zyrat e kryeministrit Rama.

Kryeministri hodhi poshtë kërkesën e opozitës për zgjedhje të parakohëshme duke paralajmëruar se po ndalonte krijimin e një precedenti që do të kërcënonte atë që ai e përshkroi si “bashkëjetesë demokratike” të qeverive të zgjedhura. Ai njoftoi se zgjedhjet do të mbaheshin ashtu siç ishte caktuar.

Kriza politike u intensifikua me afrimin e ditës së zgjedhjeve. Në mes të qershorit, pothuajse të gjithë kryetarët e opozitës njoftuan KQZ-në se do të zbatonin dekretin e 10 qershorit dhe do të ndalonin të gjitha përgatitjet zgjedhore.

Në disa nga këto komuna, protestat kishin për qëllim administratën zgjedhore, shpesh duke përfshirë akte frikësimi, dhune dhe zjarrvënieje, dhe konfrontime midis policisë bashkiake dhe asaj të shtetit.

Shumë palë të interesuara vendase dhe partnerë ndërkombëtarë të vendit bënë thirrje për dialog për të zgjidhur krizën politike, por partitë politike demonstruan shumë pak vullnet për t’u përfshirë në një bashkëpunim konstruktiv.

Ky antagonizëm ishte tregues i mungesës së përgjegjësisë së përbashkët ndaj integritetit të procesit zgjedhor që do të tejkalonte ndarjet e partive, dhe, rrjedhimisht, ndikoi negativisht në të drejtën e qytetarëve për të marrë pjesë në zgjedhje.

Pas rekomandimit të Komisionit Evropian më 29 maj për të filluar negociatat e pranimit në Bashkimin Evropian me Shqipërinë, më 18 qershor Këshilli Evropian e shtyu vendimin deri në tetor 2019.

SISTEMI ELEKTORAL DHE KUADRI LIGJOR

Zgjedhjet u mbajtën për gjithsej 61 kryetarë bashkish dhe 1.619 këshilltarë bashkiakë në mbarë vendin. Kryetarët e bashkive dhe këshillat zgjidhen për mandat katër vjeçare. Kryetarët e komunave zgjidhen në konkurset e posteve të para dhe këshilltarët nga listat e mbyllura nën një sistem proporcional.

Nuk ka dispozita specifike për kryerjen e zgjedhjeve dhe nuk ka kërkesë minimale për pjesëmarrjen e votuesve për vërtetimin e rezultateve. Numri i këshilltarëve që do të zgjidhen në secilën komunë përcaktohet në bazë të madhësisë së popullsisë dhe varion nga 15 në 61.

Për t’u kualifikuar për ndarjen e vendeve, partitë duhet të kalojnë një prag tre përqind të votave të hedhura në bashkinë përkatëse, ndërsa koalicionet duhet të kalojnë një prag pesë përqind përqind.

Mandatet e këshillit lokal u ndahen partive dhe koalicioneve sipas metodës d’Hondt, ndërsa shpërndarja e vendeve në parti brenda një koalicioni bëhet duke përdorur metodën Sainte-Laguë.

Zgjedhjet lokale rregullohen kryesisht me Kushtetutën e vitit 1998 (ndryshuar për herë të fundit në 2016), Kodin Zgjedhor 2008 (ndryshuar për herë të fundit në 2015), Ligjin 2000 për Partitë Politike (ndryshuar për herë të fundit në 2017), Ligjin 2015 për Garancimin e Integritetit të Personave të Zgjedhur , Emëruar, ose Ushtrim i Funksioneve Publike (i ashtuquajturi Ligji për Dekriminalizimin), Ligji për Demonstrata i vitit 2001, Ligji për Barazinë Gjinore në Shoqëri të vitit 2008, Ligji për Media Audio-Vizuale 2013, dispozitat përkatëse të Kodit Penal 1995 dhe 2015 Kodi i Procedurave Administrative, si dhe rregulloret e KQZ-së dhe vendimet e Kolegjit Zgjedhor të Gjykatës së Apelit të Tiranës (Kolegji Zgjedhor). Shqipëria është palë në instrumentet kryesore ndërkombëtare dhe rajonale të rëndësishme për mbajtjen e zgjedhjeve demokratike.

Në përpjekje për të adresuar rekomandimet e kaluara të OOMHR të ODIHR-it, një Komitet Parlamentar Ad Hoc për Reformën Zgjedhore, i bashkë-kryesuar nga përfaqësuesit e PD dhe PS, u rithemelua në nëntor 2017 për të përpunuar ndryshimet përkatëse. Edhe pse kishte një mandat teknik dhe ndoqi një qasje gjithëpërfshirëse dhe të bazuar në konsensus, puna e komitetit u bllokua nga opozita në dhjetor 2018, dhe reforma zgjedhore u paralajmërua nga mungesa e marrëveshjes politike. Për rrjedhojë, shumica e rekomandimeve të MOM ODIHR mbeten të paadresuara, përfshirë ato që kanë të bëjnë me depolitizimin e administratës zgjedhore, dekriminalizimin e shpifjes dhe efektivitetin e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve zgjedhore. Më 10 maj, qeveria miratoi dy vendime që synojnë parandalimin e keqpërdorimit të administratës publike dhe burimeve gjatë zgjedhjeve.

Kuadri ligjor për zgjedhjet, megjithëse kryesisht i pandryshuar që nga zgjedhjet e fundit, mund të sigurojë një bazë të shëndoshë për zgjedhjet demokratike.

Sidoqoftë, mungesa e qartësisë në disa dispozita, për shembull në të drejtën e partive për të mos mbledhur nënshkrime mbështetëse ose për statusin e partive parlamentare lejohen perceptime të paragjykimeve në zbatimin e tyre nga KQZ. Palët e interesuara elektorale jo gjithmonë demonstruan vullnet politik për të zbatuar dispozitat e duhura ligjore, duke përfshirë edhe emërimin e anëtarëve të komisioneve zgjedhore dhe gjatë procesit të regjistrimit të kandidatëve.

Me qëllim të forcimit të demokracisë pluraliste, riafirmoni të drejtën e qytetarëve për të marrë pjesë në qeveri dhe demonstrojnë përgjegjësi të përbashkët ndaj integritetit të procesit zgjedhor, partitë politike dhe palët e tjera të interesuara elektorale duhet të përfshihen në një dialog të hapur dhe gjithëpërfshirës dhe të lehtësojnë reformën zgjedhore që adreson rekomandime të përfshira në këtë dhe raportet e mëparshme të ODIHR-it.

Atmosfera e pasigurisë dhe mosbarazimi midis institucioneve kryesore shkatërroi besimin e publikut në legjitimitetin e zgjedhjeve. Pasiguria u shtua me mosmarrëveshjen midis palëve të interesuara zgjedhore në lidhje me ndarjen e përgjegjësisë midis Gjykatës Kushtetuese, si organi i vetëm i mandatuar për të vendosur mbi kushtetutshmërinë e dekreteve presidenciale, dhe Kolegjit Zgjedhor që ka mandat të mbikëqyrë ligjshmërinë e zgjedhjeve.

Gjykata Kushtetuese përkohësisht nuk po funksionon për shkak të “verifikimit gjyqësor”, një proces i vazhdueshëm shumëvjeçar mbarëkombëtar për të rivlerësuar të gjithë gjyqtarët dhe prokurorët në Shqipëri.

ADMINISTRATA E ZGJEDHJEVE

Administrata e zgjedhjeve përfshin tre nivele: KQZ, 90 Komisione të Zonave të Administrimit Zgjedhor (KZAZ) dhe 5,417 Komisione të Qendrave të Votimit (KQV). Numërimi kryhet nga Ekipet e Numërimit në 90 Qendra të Numërimit të Votave (KVV), një për secilën Zonë të Administrimit Zgjedhor (ZAZ).

Dy nga pesë anëtarët e KQZ-së dhe 37 përqind e anëtarëve të KZAZ-së ishin femra. Ndërsa gratë përbënin 25 përqind të anëtarëve të KQV-së në ditën e zgjedhjeve.

Ligji parashikon mundësi të barabarta për partitë parlamentare të përfaqësohen në të gjitha nivelet e administratës zgjedhore. Më parë, ODIHR rekomandoi të lejojë emërimin jopartiak të komisionerëve të zgjedhjeve me qëllim depolitizimin e administratës zgjedhore. Në këtë proces zgjedhor, këto të drejta u përdorën nga palët për manovrim politik në kurriz të paanshmërisë së administratës zgjedhore. Refuzimi i partive opozitare për të emëruar anëtarët e tyre në KQZ dhe KZAZ, i kombinuar me interpretimin e mëvonshëm të KQZ-së për ligjin se vetëm ato parti parlamentare që po konkurrojnë zgjedhjet mund të emërojnë anëtarë, la administratën e zgjedhjeve të pabalancuar politikisht. Si rrjedhim, shumë bashkëbisedues të MV ODIHR shprehin mungesë besimi në të gjitha nivelet e komisioneve.

Në përputhje me rekomandimet e mëparshme ODIHR, për të rritur besimin e publikut në procesin zgjedhor, duhet t’i kushtohet vëmendje formulave alternative për emërimin e anëtarëve të administratës zgjedhore, të mbështetur nga masa procedurale për pavarësinë e tyre.

KOMISIONI QENDROR I ZGJEDHJEVE

KQZ është një organ i përhershëm i caktuar nga parlamenti. Me ligj ajo përbëhet nga shtatë anëtarë, tre prej tyre të emëruar nga mazhoranca parlamentare dhe opozita parlamentare, me kryetar të zgjedhur nga parlamenti përmes një procesi të aplikimit të hapur.

Gjatë këtyre zgjedhjeve, KQZ-ja përbëhej nga pesë anëtarë, përfshirë kryesuesin zyrtarisht jo të lidhur me një parti, tre anëtarë të emëruar nga PS dhe një nga Partia Republikane. PD nuk e ka mbushur kuotën e saj të dy anëtarëve që nga tetori i vitit 2018.

KQZ është përgjegjëse për zhvillimin e përgjithshëm të zgjedhjeve. Ka një mandat dhe përgjegjësi të gjerë, duke përfshirë nxjerrjen e vendimeve detyruese, regjistrimin e partive dhe koalicioneve, trajnimin e komisioneve të nivelit më të ulët, marrjen në konsideratë të ankesave, monitorimin e financimit të fushatës dhe akreditimin e vëzhguesve ndërkombëtarë dhe qytetarë.

KQZ-ja zhvillonte rregullisht seanca të hapura, të transmetuara drejtpërdrejt në internet ku dhe morën pjesë vëzhgues e medi. Duke mbetur brenda kompetencave ligjore, në disa raste KQZ zbatoi ligjin në mënyrë të paqëndrueshme duke shfaqur paragjykim (shiko Regjistrimin e Kandidatëve). Disa vendime të KQZ-së, përfshirë ato në mohimet dhe ankesat e regjistrimit të kandidatëve, u botuan me një vonesë të konsiderueshme, e cila ka minuar transparencën.

Për të rritur transparencën e punës së administratës zgjedhore, Komisioni Qendror i Zgjedhjeve duhet të botojë në mënyrë sistematike dhe në kohën e duhur të gjitha vendimet në faqen e tij të internetit.

KQZ miratoi udhëzime për administrimin e procesit të votimit dhe numërimit në kohën e duhur dhe organizoi trajnimin e KZAZ-ve dhe KQV-ve. Materialet e trajnimit ishin zhvilluar mirë dhe MVZ i ODIHR vlerësoi seancat e trajnimit pozitivisht në përgjithësi, por vuri në dukje pjesëmarrje të ulët në disa raste. KQZ gjithashtu hartoi materiale gjithëpërfshirëse për edukimin e votuesve, përfshirë procedurat e ditës së zgjedhjeve dhe lidhur me përgjegjësinë penale për shkeljet zgjedhore. Materialet video të lëshuara nga KQZ që përfshinin interpretimin e gjuhës së shenjave u transmetuan në kanale të ndryshme televizive mbarëkombëtare. Dekreti presidencial i 10 qershorit u vlerësua si i pavlefshëm nga shumica e anëtarëve të KQZ-së.

Në komunat e qeverisura nga kryetarët e PS, përgatitjet për zgjedhjet vazhduan ashtu siç ishte planifikuar. Pothuajse në të gjitha bashkitë të qeverisura nga opozita, kryebashkiakët urdhëruan KZAZ-të të ndërpresin përgatitjet dhe të lironin ambientet.

Si rezultat, KQZ-së iu desh të zhvendosë më shumë se 200 qendra votimi, si dhe një numër të KZAZ-ve dhe KVV-ve. Thirrjet e opozitës, e cila i bëri thirrje elektoratit të bojkotojë zgjedhjet, paragjykimin politik të autoriteteve bashkiake dhe një përbërje e pabalancuar e administratës zgjedhore; të gjitha këto ndikuan negativisht në besimin e publikut në procesin zgjedhor.

ADMINISTRIMI I ZGJEDHJEVE

Sipas ligjit, KZAZ-të emërojnë anëtarët e KQV-ve dhe Ekipet e Numërimit. Merren me shpërndarjen e materialeve zgjedhore dhe shqyrtimin e ankesave kundër KQV-ve përkatëse dhe Ekipeve të Numërimit. KZAZ-të gjithashtu janë përgjegjëse për regjistrimin e kandidatëve dhe përpunimin e rezultateve të zgjedhjeve në nivelin lokal, përveç nëse këto funksione kryhen nga KQZ-ja.

KZAZ-të përbëhen nga shtatë anëtarë dhe një sekretar pa votim, të gjithë të caktuar nga KQZ për çdo zgjedhje. Formula e nominimit është e ngjashme me atë të KQZ-së, me shumicën parlamentare dhe opozitën që secili emëron tre anëtarë në të gjithë dhe anëtarin e shtatë në gjysmën e KZAZ-ve. Ndërsa PS emëroi komisionerë në të gjitha KZAZ-të, PD dhe LSI nuk paraqitën asnjë emërim brenda afateve ligjore, duke bërë kështu që KQZ-ja të caktojë anëtarët me iniciativën e saj dhe të lërë të gjitha KZAZ-të pa përfaqësues të opozitës. Si rezultat, në 45 KZAZ-të PS kishte katër komisionerë, përfshirë edhe kryetarët. Të 45 KZAZ-të e tjera kishin tre komisionerë të emëruar nga PS, një komisioner të emëruar nga KQZ dhe duke vepruar pa një kryetar.

Sipas ligjit, anëtarët e KZAZ-së të emëruar nga KQZ mund të zëvendësohen nga ata të propozuar nga partitë politike përpara 31 majit. Më 20 maj, PD dhe LSI paraqitën një kërkesë për të zëvendësuar anëtarët e KZAZ-së të emëruar nga KQZ-ja. Në interpretimin e tij të dispozitave divergjente të Kodit Zgjedhor, KQZ lidhi të drejtën e partive parlamentare për të emëruar komisionerë në regjistrimin e tyre si subjekte elektorale, dhe vendosi që ata që nuk regjistroheshin për të marrë pjesë në zgjedhje kishin humbur të drejtën e tyre për të emëruar komisionerë në të gjitha nivelet e administratës zgjedhore.

KQV-të janë përgjegjëse për organizimin e votimit në ditën e zgjedhjeve, si dhe paketimin dhe transportimin e fletëvotimeve dhe materialeve të tjera zgjedhore pas votimit në KVV përkatëse, ku Ekipet e Numërimit numërojnë votat në mënyrë qendrore. Për të plotësuar vendet e lira të punës, KQZ lëshoi ​​një ftesë të hapur për aplikime dhe më pas miratoi një listë të kandidatëve të mundshëm të KQV-së. KZAZ-të formuan KVV-të pas afatit ligjor të 11 qershorit.

Më 25 qershor, pesë ditë pas afatit për formimin e tyre, KQZ vendosi që Ekipet e Numërimit të përbëheshin nga dy anëtarë të emëruar nga PS dhe dy anëtarë të emëruar nga KZAZ. Në ditën e zgjedhjeve, shumica e KQV-ve dhe Ekipet e Numërimit të vëzhguara nga MOM ODIHR ishin të përbërë nga katër anëtarë. Sidoqoftë, katër përqind e QVC-ve të vëzhguara funksionuan pa kuorumin e kërkuar. Disa bashkëbisedues të MV ODIHR pohuan se komisionerët e emëruar sipas detyrës zyrtare ishin të papërvojë ose në të vërtetë përfaqësuan PS.

Duhet të merren masa efektive për të forcuar më tej metodat e rekrutimit dhe trajnimit të komisionerëve në mënyrë që të sigurohet profesionalizmi i tyre. Për të rritur aftësinë profesionale të komisioneve zgjedhore, Komisioni Qendror i Zgjedhjeve mund të ofrojë trajnime periodike dhe çertifikim të komisionerëve të mundshëm, me qëllim krijimin e një liste të njerëzve të kualifikuar.

REGJISTRIMI I VOTUESVE

Qytetarët e moshës 18 vjeç ose më të mëdhënj në ditën e zgjedhjeve kanë të drejtë të votojnë. Ata që vuajnë dënimin me burg për kryerjen e krimeve të caktuara u mohohet e drejta e votës. Kufizimet mbi të drejtat e votimit të qytetarëve, të cilët janë të paaftë mendërisht, edhe kur mbështeten me një vendim gjykate, janë në kundërshtim me detyrimet ndërkombëtare. Votuesit mbi 100 vjeç janë hequr automatikisht nga lista e zgjedhësve dhe duhet të konfirmojnë regjistrimet e tyre për ri-përfshirje.

Kufizimet mbi të drejtat e votimit të personave me aftësi të kufizuara mendore dhe jo-qytetarëve në zgjedhjet lokale duhet të rishqyrtohen.

Sistemi i regjistrimit të votuesve është pasiv. Lista e zgjedhësve bazohet në Regjistrin Elektronik Kombëtar të Gjendjes Civile (NCSR), i cili mirëmbahet nga Drejtoria e Përgjithshme e Gjendjes Civile (GDCS) e Ministrisë së Brendshme dhe përfshin të gjithë votuesit me një vendbanim zyrtar në Shqipëri. Votuesit u vendosën në lista e votuesve në qendrave të votimit që i shërbejnë vendbanimin e tyre dhe mund të votojnë vetëm atje, pa mundësinë e votës me postë apo përmes votimit me atë të celularit. Lista e fundit e votuesve përfshinte 3.536.016 persona, duke përfshirë një numër të paspecifikuar të atyre që banojnë jashtë vendit, por që mbajnë edhe një vendbanim zyrtar në Shqipëri.

GDCS raportoi se cilësia e listës së zgjedhësve është përmirësuar duke fshirë lëvizjet dhe duke zvogëluar numrin e shënimeve me adresë jo të plotë nga 284.065 në dhjetor 2018 në 727 në 21 maj.

Kodi Zgjedhor siguron mekanizma të mjaftueshëm që votuesit të kërkojnë korrigjime të të dhënave të tyre. Pasi u thirrën zgjedhjet, GDCS publikoi ekstrakte të azhornuara nga listat e zgjedhësve në baza mujore, duke lejuar votuesit të regjistronin çdo ndryshim në zyrat lokale të statusit civil.

Korrigjimet në regjistrimet e votuesve janë të mundshme deri në 40 ditë para zgjedhjeve. Që nga atëherë, dhe deri në 24 orë para ditës së zgjedhjeve, kërkesat për ndryshim ose përfshirje në listat e zgjedhësve mund të bëhen vetëm përmes një vendimi gjykate rrethi. Megjithëse ligji parashikon që secili votues të marrë një njoftim me shkrim nga autoritetet komunale për vendndodhjen e qendrës së tyre të votimit, MVZ ODIHR u informua se ky detyrim ishte injoruar në disa zona. Informacioni për kohën dhe vendin e votimit u bë gjithashtu në dispozicion të publikut në listat e votuesve të postuara në KZAZ dhe KQV; megjithatë, në mes të qershorit listat e zgjedhësve u hoqën me urdhër të kryetarëve të opozitës, duke privuar votuesit në këto komuna nga mundësia për të verifikuar të dhënat e tyre.

REGJISTRIMI I KANDIDATËVE

Çdo votues i kualifikuar që banon në një komunë mund të kandidojë në zgjedhje, përveç atyre që e drejta e të cilëve për të kandiduar është e kufizuar me ligjin për dekriminalizimin e vitit 2015. Kushtetuta rendit edhe kategori të zyrtarëve, profesioni i të cilëve është i papajtueshëm me të drejtën e kandidimit.

Për të kandiduar duhet së pari të regjistrohesh në KQZ si subjek zgjedhore. Partitë dhe grupet e votuesve duhet të paraqesin firma mbështetëse jo më pak se një përqind të votuesve nga Bashkia përkatëse, përveç nëse janë përfaqësuar në Kuvend ose Bashki për të paktën gjashtë muaj.

KQZ-ja interpretoi ligjin në një mënyrë tepër të gjerë dhe ndonjëherë jo-konsistente, duke zvogëluar sigurinë juridike. KQZ-ja e regjistroi Partinë Bindja Demokratikesi subjekt zgjedhor më 27 Prill, megjithëse kjo e fundit u regjistrua vetëm si parti politike më 25 Prill, me një vendim gjykate që mori formën e prerë më 10 maj. Në rastin e BD-së, KQZ nuk kërkoi as firmat të cilat janë të kërkuara me ligj.

Kodi Zgjedhor ndalon ndryshimet në listat e kandidatëve pas miratimit të tyre përfundimtar dhe nuk pranon tërheqjen e kandidatëve. KQZ-ja refuzoi disa kërkesa për tërheqje të paraqitura nga kandidatët  duke lënë kështu emrat e tyre në fletëvotim.

Rregullat për regjistrimin dhe tërheqjet e kandidatëve duhet të formulohen saktësisht dhe zbatimi i tyre nga Komisioni Qendror i Zgjedhjeve duhet të udhëhiqet nga parimi i sigurisë juridike.

Ligji për Barazi Gjinore parashikon një përfaqësim minimal prej 30 përqind të grave në të gjitha institucionet e sektorit publik në nivel kombëtar dhe lokal. Në vitin 2015, Kodi Zgjedhor prezantoi një kuotë gjinore prej 50 përqind për listat e këshilltarëve komunalë. Kjo krijoi një mjedis të favorshëm për rritjen e pjesëmarrjes politike të grave, të cilat fituan 706 mandate të këshilltarëve vendorë (rreth 44 përqind) dhe 8 poste si kryetare (13 përqind).

Mosrespektimi i kuotës gjinore rezultoi në refuzimin e dy listave të kandidatëve. KQZ-ja publikoi vendime për refuzimet dhe rikthimin e kandidatëve me vonesa të konsiderueshme, duke ndikuar negativisht në transparencën e procesit të regjistrimit të kandidatëve.

Në total, 97 kandidatë, përfshirë 11 gra dhe 6 kandidatë të pavarur, ishin kandidat për kryetar bashkie.

Koalicioni i udhëhequr nga PS “Aleanca për Shqipërinë Evropiane” paraqiti kandidatët për kryetarë bashkie në të gjitha 61 bashkitë. Për këshillat bashkiakë, 2 koalicione, 38 parti politike, përfshirë 9 parti individuale, dhe 11 kandidatë të pavarur garuan në 544 listat e kandidatëve. Sidoqoftë, abstenimi i partive të mëdha opozitare nga procesi zgjedhor kufizoi zgjedhjen e alternativave politike të disponueshme për votuesit. Të 26-të kryetarët e opozitës vendosën të mos marrin pjesë në zgjedhje.

MJEDISI I FUSHATËS

Fushata, e cila filloi më 31 maj dhe zgjati deri në fillimin e heshtjes elektorale më 29 qershor, ishte kryesisht e padukshme.  Përveç tabelave të votuesve, MVZ i ODIHR vëzhgoi disa postera ose shenja të tjera të para edhe zgjedhjet e shkuara. Garuesit bënin fushatë kryesisht në mediat sociale, përmes vizitave derë më derë dhe takimeve në shkallë të vogël me votuesit. Kishte pak debate ballë për ballë midis kandidatëve. Tubimet paraqisnin Kryeministrin si atë që bënte fushatën për kandidatët e koalicionit të drejtuar nga PS. Diskursi politik u përqëndrua në mospjesëmarrjen e partive kryesore të opozitës dhe datën e zgjedhjeve. Teksa çdo ditë e më shumë afrohej dita e zgjedhjeve opozita dhe Presidenti lëshuan deklarata gjithnjë e më kritike që tregonin mungesën e konkurrencës si një indikator të synimit të supozuar të PS për të vendosur rregullin e një partie. Kryeministri përsëriti se partitë opozitare e kishin përjashtuar veten nga zgjedhjet. Gjuha me të cilën kundërshtarët politikë iu drejtuan njëri-tjetrit ishte shpeshherë inkriminuese dhe inflamatore.

Shumë kandidatë i përshkruan MOM ODIHR sfidën e motivimit të votuesve për të dalë të votojnë. Shumica e përfaqësuesve të partive përshkruan zhgënjimin e tyre me gjendjen politike. Disa bashkëbisedues në të gjithë spektrin politik ndanë me MOM ODIHR besimin se ishte e nevojshme një marrëveshje midis partive për të parandaluar erozionin e mëtejshëm të besimit në demokraci, zgjedhje dhe politikanë. Disa shprehen mospërfillje në lidhje me strategjitë që udhëheqësit e partive të tyre kishin ndjekur. Të tjerë flisnin për mungesën e dialogut të brendshëm të partive që i kishte motivuar ata të linin partitë e tyre dhe të qëndronin si kandidatë nga partitë e tjera ose si të pavarura. Disa zyrtarë të tjerë partish argumentuan për një demokraci më të madhe partiake.

Për të parandaluar një gjuhë inflamatore dhe fyese gjatë fushatës, partitë politike dhe garuesit zgjedhor duhet t’i përmbahen një kodi të përbashkët të sjelljes. Partitë politike duhet të forcojnë zbatimin e kodeve të tyre të brendshme etike, të nxisin demokracinë e brendshme të partive dhe të sigurojnë që funksionet e tyre respektojnë dhe promovojnë transparencën, barazinë dhe mosdiskriminimin.

Qytetarët, veçanërisht ata të punësuar në administratën publike, u vunë nën presion për të demonstruar një preferencë politike, e cila është në kundërshtim me Paragrafin 7.7 të Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së 1990. Disa përshkruan kërcënime si heqja e përfitimeve të shërbimeve sociale.

MVZ i ODIHR mori shumë pohime se punonjësit e administratës publike ishin nën presion të drejtpërdrejtë dhe indirekt për t’u përfshirë në veprimtari politike gjatë dhe pas orarit të punës. Kryetarja e Bashkisë Shkodër urdhëroi të gjithë punonjësit në administratën komunale që të punojnë nga 7:00 deri në 19:00, në 29 dhe 30 qershor. ODIHR pa zyrtarët bashkiakë, shërbimet shëndetësore dhe stafin arsimor në mitingje të mëdha të udhëhequra nga PS që në shumë qytete edhe pse mitingjet pas orarit të punës. MVZ i ODIHR vuri në dukje perceptimin e përhapur në mesin e bashkëbiseduesve dhe publikut se punësimi në sektorin publik varet nga përkatësia politike. E kombinuar, kjo sfidon Paragrafin 5.4 të Dokumentit të Kopenhagës të OSBE-së 1990.

Autoritetet dhe partitë politike duhet të ndërmarrin masa maksimale për të eleminuar problemin e keqpërdorimit të burimeve administrative para dhe gjatë zgjedhjeve. Autoritetet duhet të nxjerrin rregulla të sakta që përcaktojnë se si burimet publike mund dhe nuk mund të përdoren për qëllime zgjedhore. Duhet të merren hapa të mëtejshëm për të arritur depolitizimin e shërbimit civil dhe të sigurohet që të mos ushtrohet presion mbi votuesit.

Punonjësit e administratës ishin në mesin e  protestuesve të vëzhguar nga MVZ i ODIHR që penguan fizikisht administrimin e zgjedhjeve në të paktën 13 bashki të qeverisura nga kryetarët e opozitës. Shumica e këtyre rasteve përfshinin shkatërrimin e materialeve zgjedhore, si dhe konfrontime midis policisë bashkiake dhe asaj të shtetit. Më 28 dhe 29 qershor, protestuesit shkatërruan ambientet e administratës zgjedhore në Bushat, Has dhe Vau i Dejës.

Me disa përjashtime, gratë politikane morën pjesë në fushatë dhe protesta të opozitës.
Gratë politikane të lidhura me opozitën ishin ndër të parat që kërkuan dhënien fund të dhunës dhe vandalizmit, përfshirë edhe Shkodrën. Disa bashkëbisedues të MVZ të ODIHR vunë re se dhuna mund të ketë penguar pjesëmarrjen e grave në asambletë publike dhe si në rolet e vëzhgueseve të zgjedhjeve dhe votueseve. Disa gra politikane i përshkruan MOM ODIHR sfidat e veçanta të promovimit të pjesëmarrjes së grave si kandidate, anëtare të administratës zgjedhore dhe votuese në zonat rurale, ku mundësi të pamjaftueshme arsimore dhe norma tradicionale konservatore kombinohen për të kufizuar perspektivat.

FINANCIMET

Fushatat elektorale mund të financohen nga burime publike dhe private, përfshirë kreditë. Fondet publike u ndahen partive për aktivitetet e tyre bazuar në rezultatet e tyre në zgjedhjet e fundit parlamentare. Më 16 maj, parlamenti ndau 65 milion lekë (rreth 533,000 EUR) për këto qëllime. Më 10 qershor  KQZ ndau shumën midis partive që garuan zgjedhjet në përpjesëtim me rezultatet e tyre në zgjedhjet e fundit lokale: 41 milion lekë shkuan në PS, dhe pjesa tjetër në 35 parti të tjera garuese. Palët që sigurojnë më pak vota sesa e drejta e tyre e financimit duhet të paguajnë ndryshimin. Kandidatët e pavarur nuk kanë të drejtë në financim publik.

Kontribimet mbi 100,000 lekë duhet të bëhen përmes një llogarie të caktuar bankare. Çdo subjekt zgjedhor duhet të regjistrojë të gjitha dhurimet në një regjistër të veçantë të aprovuar si shabllon nga KQZ. Shpenzimet totale të fushatës për këto zgjedhje u kapën në një ekuivalent prej 408 milion lekësh për partitë politike dhe 20.4 milion lekë për kandidatët e pavarur. Shumë bashkëbisedues të MVZ të ODIHR pohuan se meqë opozita nuk mori pjesë në zgjedhje nuk ishte e nevojshme të shpenzohej shumë për. Pak para zgjedhjeve, KQZ, e cila është organi mbikëqyrës për çështjet e financimit të fushatës, dha udhëzime të hollësishme për zbatimin e rregullave të financimit të fushatës nga garuesit dhe auditorët, duke kontribuar kështu në sigurinë juridike.

Më 11 Prill, KQZ miratoi një udhëzim për verifikimin e shpenzimeve të fushatës, në bazë të të cilit caktoi ekspertë financiarë për të monitoruar fushatat. Pozitivisht, ekspertët lëshuan raporte javore për shpenzimet e fushatës. Ndërsa këto raporte u botuan në faqen e internetit të KQZ-së, por metodologjia e përdorur për përpilimin e tyre nuk ishte zbatuar gjithmonë në mënyrë të vazhdueshme. Subjektet zgjedhore janë të detyruara të paraqesin pranë KQZ-së dhe të bëjnë publike raportet përfundimtare mbi të ardhurat dhe shpenzimet e fushatës së tyre brenda 60 ditëve nga shpallja e rezultateve zyrtare. Brenda pesë ditëve nga kjo njoftim, KQZ-ja duhet të emërojë auditorë për të shqyrtuar raportet përfundimtare të financimit të fushatës së garuesve. Ligji nuk parashikon afate specifike për përfundimin e auditimit, por kërkon që KQZ-ja të botojë raportet e auditorëve jo më vonë se 30 ditë pas paraqitjes së tyre.

KQZ-ja mund të vendos gjobë ndaj garuesve dhe donatorëve për mospërmbushje të rregullave të financimit të fushatës, si dhe për mos bashkëpunim me auditorët e KQZ-së. Në prill të vitit 2019, KQZ pranoi publikisht mungesën e dispozitave ligjore që do t’i lejonin KQZ-së të kryejë hetime të hollësishme financiare, veçanërisht me iniciativën e tyre ose në lidhje me transaksionet jashtë vendit. Duhet të merret në konsideratë rishikimi i ligjit për të siguruar që KQZ ka kompetencat dhe procedurat e duhura për të mbikëqyrur dhe zbatuar në mënyrë efektive rregullat e financimit të partive dhe fushatave.

MEDIA

MJEDISI I MEDIAS

Mjedisi mediatik është i larmishëm, por i kufizuar nga një treg i kufizuar i reklamave. Sipas bashkëbiseduesve të MV ODIHR, përfitueshmëria e kufizuar ka çuar që media të veprojnë si platforma lobuese për pronarët e tyre. Në mungesë të vetë-rregullimit efektiv dhe me kushte të pasigurta të punës, gazetarët mbesin të prekur nga presioni dhe shpesh i drejtohen vetë-censurimit. Frikësimi, ngacmimi dhe sulmet ndaj gazetarëve, ndërsa dënohen nga autoritetet, rrallë hetohen dhe ndiqen penalisht, duke krijuar një atmosferë pandëshkueshmërie. Televizioni (TV) mbetet burimi kryesor i informacionit politik, ndërsa portalet në internet dhe media sociale kanë zëvendësuar me shpejtësi median e shtypur.

Ligji për media audiovizive duhet të ndryshohet për të kufizuar në mënyrë efektive përqendrimin e pronësisë së mediave në sektorin e transmetimit.

Drejtori i Përgjithshëm i RTSH Thoma Gëllçi është një ish-kryeredaktor i gazetës së PS-së Zëri i Popullit dhe ka shërbyer si Shefi i Departamentit të Informacionit në disa qeveri të PS.

Për më tepër, RTSH mbetet pjesërisht e varur nga fondet e shtetit. Varësia nga buxheti i shtetit dhe politizimi i menaxhimit të RTSH ngre shqetësime për paanshmërinë e transmetuesit publik.

Autoriteti i Mediave Audiovizive (AMA) është rregullatori kryesor për median e transmetuar. Ajo ndan licencat e transmetimit dhe mbikëqyr përputhjen e mediave me kornizën ligjore jashtë zgjedhjeve. Ai përbëhet nga një kryetar dhe gjashtë anëtarë, të gjithë të caktuar nga parlamenti. Bashkëbiseduesit e MV ODIHR ngritën shqetësime për paanshmërinë e trupës, veçanërisht gjatë ndarjes së licencave të transmetimit. Më 4 korrik, parlamenti shkarkoi një anëtar të AMA, duke përmendur konflikt interesi.

Pavarësia e rregullatorit të mediave dhe transmetuesit publik duhet të forcohet më tej përmes masave që parandalojnë konfliktin e interesit. Pozicionet e larta drejtuese në transmetuesin publik nuk duhet të jenë të arritshme për njerëzit me përkatësi të qartë politike.

KORNIZA LIGJORE

Kushtetuta dhe legjislacioni parashikojnë lirinë e shprehjes dhe ndalojnë censurimin. Përkundër rekomandimeve të mëparshme të ODIHR, shpifja mbetet një vepër penale, e dënueshme me gjobë deri në 3 milion lekë. Për më tepër, ndryshimet e propozuara në ligjin për mediat audiovizuale dhe Ligjin për komunikimet elektronike, të miratuar më 3 korrik, i japin të drejtë rregullatorit të heqë ose ndryshojë faqen e internetit për një gamë të gjerë shkeljesh, përfshirë ato të standardeve profesionale dhe etike. Ndryshimet gjithashtu vendosin gjoba deri në 1 milion lekë që duhet të paguhen para se të shterren mjetet juridike. Ndryshimet u kritikuan gjerësisht brenda dhe jashtë vendit, përfshirë edhe nga RFOM i OSBE-së i cili theksoi, se AMA “nuk duhet të jetë një zëvendësim i gjyqësorit të pavarur ose mekanizmave të duhur rregullues për çështjet e lirisë së shprehjes”.

Amendamentet nuk duhet të votohen nga parlamenti, pasi miratimi i tyre do të ketë efekt në media.

Mbulimi i fushatës në median transmetuese rregullohet në detaje nga Kodi Zgjedhor, ndërsa media e shkruar dhe ato online janë kryesisht të parregulluara. RTSH ka shpërndarë ndjeshëm më shumë kohë për ata që fituan zgjedhjet e fundit parlamentare sesa për partitë jo parlamentare dhe kandidatët e pavarur që garojnë këto zgjedhje. Vetëm 7 nga 54 transmetuesit privatë paraqitën çmimet në KQZ dhe njoftuan MVZ-në e ODIHR-it se nuk ishte blerë asnjë kohë reklamimi. Megjithatë, gjatë tre ditët e fundit të fushatës, pesë transmetues privatë transmetuan materiale DCP falas. Vlera e transmetimit të dhënë nga disa media pa asnjë kosto e tejkaloi kufirin e caktuar për dhurime në fushatë. Vlera e tregut të këtyre reklamave nuk u pasqyrua në raportet e përkohshme financiare të DCP.

Kodi Zgjedhor kërkon që media të transmetojë të gjitha partitë që fituan mbi 20 përqind të vendeve në Kuvend në zgjedhjet e fundit parlamentare MMB nuk ka dhënë asnjë sqarim për mediat se si funksionoi situata, kur opozita bojkotoi zgjedhjet. MMB zgjodhi të monitorojë vetëm konkursin 69 palë, dhe kështu nuk ishte në gjendje të vlerësonte plotësisht ekuilibrin e parashikuar me ligj në mbulimin e të gjitha partive parlamentare.

Kodi Zgjedhor duhet të ndryshohet për të garantuar qasje të barabartë në media për të gjitha palët konkurruese dhe të lejojë të gjithë garuesit të blejnë hapësirë ​​reklamimi në kushte të barabarta. Konsiderata shtesë mund të merren për ndarjen e një sasie të caktuar të kohës së lirë në mënyrë të barabartë për të gjithë garuesit.

Edhe pse në 3 qershor MMB u bëri thirrje mediave që të etiketojnë në mënyrë të qartë të gjithë mbulimin e lajmeve të prodhuara nga partitë politike, pamjet e tilla mbetën të pa identifikueshme gjatë gjithë fushatës, duke mashtruar shikuesit për naturën e tyre. Disa bashkëbisedues të MVZ të ODIHR theksuan se, në këto zgjedhje, aktivitetet zyrtare dhe të fushatës së kryeministrit Rama në përgjithësi u filmuan dhe transmetuan ekskluzivisht nga kanali me bazë në Facebook ERTV.  Praktika e kufizimit të hyrjes së mediave në ngjarje publike të organizuar nga zyrtarë shtetërorë dhe parti politike kufizuan aftësinë e votuesve për të marrë informacione objektive gjatë fushatës. Ai sfidoi gjithashtu të drejtën themelore të mediave për të marrë informacion dhe për të përmbushur funksionet e tyre të mbikëqyrësit me efektin e zvogëlimit të përgjegjësisë së zyrtarëve shtetërorë para publikut.

Legjislacioni duhet të ndryshohet për të siguruar që media të jetë në gjendje të mbulojë në mënyrë të pavarur aktivitetet e garuesve elektoral me qëllim që të kufizojë përdorimin e përmbajtjes së prodhuar nga partia në programimin e lajmeve dhe të shmangë mashtruesit e votuesve. Kurdoherë që përmbajtja e prodhuar nga partitë politike përdoret nga media, ajo duhet të etiketohet qartë.

MONITORIMI I MEDIAVE

Rezultatet e monitorimit të mediave të MVZ të ODIHR tregojnë se fushata ishte në hije nga kriza e vazhdueshme politike, me lajme dhe emisione ku biseda ishte e përqëndruar në retorikën gjithnjë e më të ashpër mes PD dhe PS. Kjo ka ngushtuar shtrirjen e informacionit për garuesit, veçanërisht jashtë të kryeqytetit, duke kufizuar kështu mundësinë e votuesve për të bërë një zgjedhje të informuar. Një përjashtim i dukshëm ishte mbulimi mediatik i kryebashkiakut aktual të Tiranës dhe kandidatit të PS, Erion Veliaj, dhe prezantimet e kandidatëve të tjerë të PS nga kryeministri Rama.

PS dhe PD mbizotëruan mbulimin e lajmeve në të gjitha mediat e monitoruara. Dy stacionet më të shikuara televizive, Top Channel dhe TV Klan, e mbuluan PS-në me një ton kryesisht pozitiv dhe neutral, dhe PD me një ton neutral dhe negativ. Në të kundërt, Neës 24 e mbuloi PS-në me një ton negativ dhe neutral, ndërsa PD me ton neutral dhe pozitiv. Në mënyrë të ngjashme, Vizion Plus e mbuloi PD-në në mënyrë pozitive dhe neutrale dhe PS-në në një mënyrë më të ekuilibruar. RTSH-1 publik ishte margjinalisht më neutral, me PS të mbuluar në mënyrë neutrale dhe pozitive, dhe PD me një ton neutral.

Ngjashëm me lajmet, emisionet e bisedave dhe programet e çështjeve aktuale në Top Channel, Neës 24 dhe RTSH-1 pasqyruan gjithashtu politikën editoriale të mediave. Top Channel dhe RTSH-1 shërbenin kryesisht si një platformë për të promovuar PS, ndërsa emisionet e bisedave në Neës 24 ishin kritike për partinë në pushtet. Sidoqoftë “Opinion në TV Klan” ndryshonte nga raportimi i lajmeve duke shërbyer si një platformë për kritikat e PS. Emisionet e bisedave dhe programet e çështjeve aktuale në Vizion Plus i kushtuan pothuajse dy herë sasisë së kohës PS-së, pasi i duhej respektivisht PD-së.

Portali i lajmeve Panorama i kushtoi më shumë hapësirë ​​PS-së sesa PD-së. Ajo kritikoi ashpër PS dhe qeverinë, ndërsa PD-ja ishte e mbuluar kryesisht neutrale dhe pozitive. Syri.net shfaqi një paragjykim të qartë ndaj PS-së, qeverisë dhe kryebashkiakut të Tiranës dhe ishte i favorshëm ndaj PD. Të dyja uebfaqet gjithashtu shpërndanë sasi të konsiderueshme të mbulimit neutral, përkatësisht shtatë dhe nëntë përqind, LSI-në.

Kandidatët dhe politikanet femra morën një mbulim shumë të kufizuar gjatë fushatës.

PAKICAT KOMBËTARE

Ligji parashikon të drejta të plota politike, civile dhe sociale për personat që i përkasin pakicave kombëtare dhe garanton të drejtën e votës për të gjithë qytetarët pavarësisht nga përkatësia etnike, raca, feja ose gjuha. Fushata në gjuhët e pakicave kombëtare është e lejuar dhe është vërejtur në disa Bashki veçanërisht në Pustec dhe Finiq. Ndërsa aktet zyrtare të administratës zgjedhore nxirren vetëm në gjuhën shqipe, MVZ ODIHR vëzhgoi diskutime në nivelin e punës në gjuhën e një pakice kombëtare, të mbajtur gjatë një takimi të KZAZ-së.

Asnjë rast diskriminimi i drejtpërdrejtë nuk u vërejt kundër pakicave kombëtare gjatë procesit zgjedhor. Sidoqoftë, disa aktivistë të partive politike dhe kandidatë nga pakicat nacionale rome dhe egjiptiane shprehën shqetësimin për MVZ të ODIHR që roli dhe kontributet e tyre nuk ishin vlerësuar sa duhet nga udhëheqjet e partive ose koalicionit të tyre përkatës.

ANKESA DHE SHKELJET

Kodi Zgjedhor parashikon një sistem të ankesave administrative kundër vendimeve të KQV-së dhe KZAZ-së, dhe ankime gjyqësore kundër vendimeve të KQZ-së. Votuesit mund të apelojnë gabime në listat e zgjedhësve para gjykatës së rrethit të juridiksionit vendor. Çdo parti politike ose kandidat ka të drejtë të ankohet në KQZ kundër një vendimi të KZAZ-së që prek interesat e tyre juridikë, brenda tre ditëve nga shpallja e tij. Më 30 maj dhe 6 qershor, Kolegji Zgjedhor vendosi që KQZ nuk është e detyruar t’i komunikojë vendimet e saj partive në formë të shkruar, pasi duhet të kenë përfaqësuesit e tyre në seancën përkatëse të KQZ-së, ose në të kundërt të informohet për vendimin përmes faqes së internetit të KQZ-së.

Për të siguruar transparencën e rezultateve të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve elektorale, të gjitha vendimet e Kolegjit Zgjedhor mund të botoheshin menjëherë dhe të jenë të arritshme për të gjithë.

Të dy KQZ-ja dhe Kolegji Zgjedhor respektuan afatet e përcaktuara me ligj për të zgjidhur mosmarrëveshjet elektorale. Deri më 30 qershor, KQZ pranoi 16 ankesa kundër vendimeve të KZAZ-së, kryesisht për regjistrimin e kandidatëve. Si rezultat i zgjidhjes së ankesave kundër refuzimit të kandidatëve nga KZAZ-të, KQZ riktheu 11 kandidatë. Trembëdhjetë vendime të KQZ-së u apeluan në Kolegjin Zgjedhor, i cili rrëzoi tre dhe mbështeti dhjetë. Në përgjithësi, Kolegji Zgjedhor respektoi procesin e duhur, duke dëgjuar palët në seanca të hapura dhe duke dhënë vendime në publik.

Interpretimi i ngushtë i Kolegjit Zgjedhor të statusit juridik të palëve konkurruese për të sfiduar regjistrimin e garuesve të tjerë ndikon në të drejtën e tyre për të apeluar ligjshmërinë e regjistrimit të kandidatëve.

Më 13 qershor, KQZ hodhi poshtë kërkesën e Partisë së Unitetit Kombëtar për t’u tërhequr nga zgjedhjet, duke arsyetuar ndër të tjera se dekreti presidencial i 10 qershorit që anulonte zgjedhjet ishte i pavlefshëm. Më 24 qershor, Kolegji Zgjedhor hodhi poshtë ankesën kundër këtij vendimi të KQZ-së duke vendosur edhe dekretin presidencial të 10 qershorit si të pavlefshëm.

Disa bashkëbisedues të MVZ të ODIHR shprehin shqetësime për mungesën e paanshmërisë së KQZ-së, duke treguar raste kur shumica e anëtarëve të KQZ-së votuan përgjatë linjave partiake.

Ndërsa gjyqtarët e Kolegjit Zgjedhor gëzojnë imunitet dhe nuk mund të jenë subjekt i procedurave disiplinore gjatë gjithë afatit për të cilin Kolegji është i konstituuar. Ata do t’i nënshtrohen “procesit të vettingut” në vazhdim, i cili mund të ndikojë në sigurinë e mandatit të tyre dhe në këtë mënyrë të ndikojë në pavarësinë e tyre.

Deri më 9 korrik, Zyra e Prokurorit të Përgjithshëm raportoi 18 procese gjyqësore në lidhje me veprat penale të lidhura me zgjedhjet, duke përfshirë gjithsej 75 persona të vendosur në paraburgim ose nën arrest. Akuzat përfshinin thirrje publike për dhunë, organizim ose pjesëmarrje në asamble të paligjshme, bllokim të rrugëve, shkatërrim të pronave nga eksplozivi, pengimi i administrimit të zgjedhjeve dhe shkatërrimi i materialeve zgjedhore, si dhe mosrespektimi i urdhrave të policisë. Partitë e opozitës i konsideruan disa nga këto raste si të motivuara politikisht.

Megjithëse MVZ i ODIHR-së ka dëshmuar raste të frikësimit të votuesve dhe shkeljes së fshehtësisë së votës në qendrat e votimit dhe ka marrë raporte të ngjashme nga partitë politike, asnjë rast i tillë nuk është regjistruar zyrtarisht, madje raportohet për mungesë të ankesave të qytetarëve në polici.

Organet e zbatimit të ligjit duhet të hetojnë të gjitha pretendimet për shkelje elektorale në mënyrë të plotë, të shpejtë dhe në mënyrë transparente. Qeveria duhet të krijojë një procedurë me të cilën punonjësit e tanishëm dhe të ardhshëm të administratës publike mund të raportojnë çdo presion politik të sjellë mbi ta në lidhje me marrjen ose ruajtjen e një pozicioni pune.

DITA E ZGJEDHJEVE

Kodi Zgjedhor parashikon vëzhgim qytetar dhe ndërkombëtar në të gjitha nivelet e administratës zgjedhore. Partitë parlamentare dhe koalicionet mund të emërojnë përfaqësues të përhershëm në KQZ, ndërsa partitë e tjera kanë të drejtë të emërojnë përfaqësues vetëm për periudhën zgjedhore. Garuesit kanë të drejtë të emërojnë një vëzhgues në secilën KZAZ, KQV dhe BCC. E drejta për të emëruar vëzhgues që përfaqësojnë koalicione varet vetëm nga koalicioni, jo nga partitë e tij të përbëra politike. Për këto zgjedhje, KQZ regjistroi 494 vëzhgues ndërkombëtarë si dhe 630 vëzhgues qytetarë nga 6 organizata. Ndërsa nuk ishin ngritur asnjë çështje në lidhje me akreditimin e vëzhguesve, disa OJQ njoftuan MVZ-në e ODIHR se nuk do të marrin pjesë në edukimin e votuesve dhe aktivitetet e vëzhgimit të zgjedhjeve këtë herë për të shmangur shfaqjen e shprehjes së një preferencë politike duke u angazhuar në procesin zgjedhor.

Ligji detyron KQV-të dhe KZAZ-të të sigurojnë vetëm vëzhguesit e partive dhe të koalicionit, jo qytetarët apo vëzhguesit ndërkombëtarë, me regjistrimet e qendrave të votimit për protokollet e rezultateve të mbylljes dhe votimit dhe të tabelave, duke kufizuar kështu aftësinë e tyre për të shqyrtuar në mënyrë efektive proceset e numërimit dhe tabelimit. 

Votimi u zhvillua kundër një sfondi të njoftimeve nga shumica e Bashkive të qeverisura nga kryetarët e opozitës se zgjedhjet nuk do të shkonin përpara në 30 qershor. Disa kryetarë bashkish u përpoqën të përdorin kompetencat e tyre për të lejuar përdorimin e ndërtesave publike si qendra votimi.

Si përgjigje, administrata e zgjedhjeve u drejtua të kërkonte përdorimin e mjediseve private në pronësi për të administruar dhe zhvilluar zgjedhjet në disa zona. Në ditën e zgjedhjeve, KQZ konfirmoi që votimi nuk u zhvillua në shtatë qendra votimi. Dita e zgjedhjeve ishte përgjithësisht e qetë, megjithë disa tensione dhe përplasje të izoluara në një numër të vogël të komuniteteve.

Procedurat e hapjes u vëzhguan nga MVZ i ODIHR në 743 qendra votimi në 85 ZAZ. Mbyllja është vërejtur në 69 qendra votimi. Prania e vëzhguesve të partive e vërejtur në më shumë se dy të tretat e qendrave të votimit të vizituara, kryesisht nga PS, dhe vëzhguesit qytetarë shënuan një të pestën e këtyre qendrave kontribuan në transparencë. Sidoqoftë, disa vëzhgues të partisë ose aktivistë u panë, ndonjëherë, duke ndërhyrë në administrimin e procesit.

Hapja u vlerësua negativisht në 9 nga 73 qendrat e vëzhgimit. Në mbi gjysmën e qendrave të votimit, hapja u vonua, kryesisht për jo më shumë se 15 minuta. Procedurat e hapjes u ndoqën përgjithësisht, por MVZ i ODIHR vuri në dukje se në 11 raste anëtarët e KQV-së nuk u dukën të vetëdijshëm për procedurat e hapjes; për shembull, në 10 qendra votimi, të dhënat e vulosjes nuk ishin depozituar brenda kutisë së votimit.
Votimi ishte përgjithësisht i rregullt dhe u vlerësua pozitivisht në 95 përqind të vëzhgimeve të MOM ODIHR. Vlerësimet negative ishin pjesërisht për shkak të votuesve jo gjithmonë duke u kontrolluar për gjurmët e bojës (21 përqind të vëzhgimeve), dhe jo gjithmonë duke u shënjuar me bojë para se të dorëzohej një fletëvotim (10 përqind). Votimi në grup ose familjar dhe votimi me përfaqësim u vu re përkatësisht në 10 dhe 2 përqind të vëzhgimeve; kjo ngre shqetësime dhe tregon se rekomandimet e mëparshme të ODIHR-it që kanë të bëjnë me masat mbrojtëse kundër votimit të familjes nuk janë adresuar në mënyrë efektive. Në 16 përqind të vëzhgimeve, MVZ ODIHR vuri në dukje raste të të njëjtit person që u jepte ndihmë shumë votuesve.

Paraqitja e qendrave të votimit ishte e papërshtatshme në gjashtë përqind dhe nuk lejonte fshehtësinë e votave në pesë përqind të vëzhgimeve. Në 10 përqind të vëzhgimeve, votuesit jo gjithmonë i shënuan votat e tyre në fshehtësi; ndërkohë në 11 përqind të vëzhgimeve, votuesit nuk i kanë hedhur votat e tyre për të siguruar fshehtësinë e votës së tyre.

Sipas bashkëbiseduesve të MV ODIHR, disa votues kishin frikë se vetë pjesëmarrja do të zbulonte preferencën e tyre politike, veçanërisht aty ku kandidatët e PS qëndronin të vetëm. Në shumë raste, aktivistë të partive politike (kryesisht PS, por edhe PD) shihnin gjurmët e votuesve që morën pjesë, duke sfiduar të drejtën e tyre për të hedhur votën e tyre pa frikë nga ndëshkimi.

Autoritetet duhet të garantojnë të drejtën e votuesve për një zgjedhje të lirë dhe të fshehtë. Procedurat e votimit duhet të rishikohen për të siguruar fshehtësinë e votës dhe mbrojtjen nga ndikimi i padrejtë mbi votuesit.

Rëndësia e fshehtësisë së votave duhet të theksohet gjatë trajnimit të komisioneve zgjedhore dhe në materialet e edukimit të votuesve.

Autoritetet nuk morën masat e duhura për të siguruar pjesëmarrjen e plotë të personave me aftësi të kufizuara si votues dhe kandidatë në procesin zgjedhor. Në dy të tretat e vëzhgimeve, qendrat e votimit nuk lejuan qasje të pavarur për votuesit me lëvizshmëri të zvogëluar. Në 71 përqind të vëzhgimeve, paraqitja e qendrës së votimit nuk ishte e përshtatshme për votuesit me aftësi të kufizuara. Kjo pengesë bie ndesh me detyrimin ndërkombëtar për të garantuar një të drejtë të barabartë për të gjithë votuesit.98

Autoritetet duhet të marrin një rol proaktiv duke siguruar mundësinë e përdorimit të qendrave të votimit për personat me aftësi të kufizuara. Premisat që kanë mungesë të qasjes duhet të identifikohen paraprakisht dhe zgjidhjet parlamentare të ofrohen aty ku është e nevojshme.

Katërmbëdhjetë kuti votimi të dorëzuara u deklaruan të parregullta, përfshirë për shkak të vulave të humbura ose të prishura, por vetëm gjysma e këtyre rasteve u regjistruan siç duhet.

Përkatësisht, numërimi i votave u ndërpre në 20 raste (19 KZAZ-të të ndryshme), pasi fletëvotimet nuk ishin të shpalosur dhe pullat nuk ishin të ekspozuara në kamera në 24 raste (18 KZAZ),  pjesa e përparme e fletëvotimit nuk ishte gjithnjë e ekspozuar ndaj kamerës në 19 raste (13 KZAZ). Kopjet e tabelës së rezultateve për qendrat e votimit nuk u janë dhënë vëzhguesve të partisë në 24 raste (18 KZAZ). Disa bashkëbisedues të MVZ të ODIHR-it vërejtën se praktika e numërimit të fletëvotimeve në KVV sesa drejtpërdrejt në qendrat e votimit zvogëlon besimin e votuesve në proces dhe mund të jetë i prirur për abuzim.

ZHVILLIMET E DITËS PAS ZGJEDHJEVE

Vërejtjet e aktorëve kryesorë politikë për pasojat e menjëhershme të zgjedhjeve reflektuan ndarje të vazhdueshme. Presidenti falënderoi të gjithë ata që sipas tij “nuk u bënë viktimë e retorikës konfrontuese të liderëve të papërgjegjshëm, të cilët përmes nxitjes së dhunës duan të fshehin skandalet dhe përgjegjshmërinë e tyre”. Kryetari i PD deklaroi se “votimi nuk zgjidhi por thelloi krizën”.  Duke iu referuar gjashtë muajve të mëparshëm si një “plagë e hapur” që kërkon shërim, Kryeministri ofroi bashkëpunim dhe theksoi se “një marrëveshje mund të ndërtohet vetëm përmes dialogut të pakushtëzuar dhe duke shprehur pa hezitim gatishmërinë për të bërë së bashku dhe të punojmë në rregull duke kontribuuar për hapjen e negociatave të pranimit me Bashkimin Evropian”.

Pas zgjedhjeve, Partia Demokratike paraqiti ankesa në KQZ duke kërkuar pavlefshmërinë e rezultateve të zgjedhjeve në 40 komuna, duke pretenduar se ka një ndryshim të konsiderueshëm midis pjesëmarrjes zyrtare dhe të dhënave të raportuara nga vëzhguesit e partisë së tyre.

Pas 15 korrikut KQZ-ja hodhi poshtë të gjitha këto ankesa për mungesë provash, duke lënë në fuqi rezultatet e aprovuara nga KZAZ-të përkatëse dhe KQZ-ja. Pesë ankesa shtesë në lidhje me rezultatet u paraqitën në KQZ nga Partia Shqiptare e Emigracionit, Partia Aleanca Demokratike, Partia Kombëtare e Konservatore (NCP. Të gjitha u pushuan ose u hodhën poshtë për shkak të papranueshmërisë.

KQZ miratoi rezultatet e tabelave për garat e kandidatëve për kryetar bashkie dhe këshillit në të gjitha komunat deri më 11 korrik. Ligji parashikon që ndarja e vendeve të këshilltarëve të miratohet me shumicë të kualifikuar prej pesë anëtarësh të KQZ-së. Ndërsa KQZ-ja vendosi rezultatet e zgjedhjeve për kryetarë me katër vota dhe nuk arriti të shpërndajë mandatet e këshilltarëve ndërsa Kryetari i KQZ-së votoi kundër.
Pas afatit që KQZ-ja kishte për të caktuar mandatet e këshilltarëve, PS paraqiti ankesa në Kolegjin Zgjedhor në mënyrë që t’i hapte rrugën mbledhjes së këshillave të rinj komunal dhe betimeve për kryetarë të rinj.

Kolegji i pranoi këto ankesa dhe u tërhoq për të ndarë mandatet për të 61 këshillat vendorë ndërmjet 22 dhe 26 korrik. Më 27 korrik, KQZ miratoi rezultatet përfundimtare të zgjedhjeve me katër vota, ndërsa kryetari i KQZ-së votoi kundër, duke mbajtur qëndrimin se zgjedhjet e 30 qershorit u anuluan nga Presidenti.

Të paktën tre kryetarë të PD të larguar nga Kamza, Mallakaster dhe Shkoder deklaruan publikisht se nuk do të pranonin rezultatet e votimit të 30 qershorit. Në rolin e saj si kryetare e Shoqatës Shqiptare të Bashkive, kryebashkiaku në largim i Shkodrës i bëri thirrje bashkësisë ndërkombëtare që të diskutojnë angazhimin e tyre të mundshëm në zgjidhjen e situatës.

PD dhe udhëheqësja e LSI-së filluan t’u drejtohen kryetarëve të bashkive që të dalin për të diskutuar hapat e ardhshëm. Ata gjithashtu u bënë thirrje gjykatave që të mos vërtetojnë rezultatet e zgjedhjeve për kryetar bashkie.

NË PËRFUNDIM TË KËTYRE GJETJEVE ODIHR KA DHËNË 20 REKOMANDIME, KU 6 PRIORITARET JANË SI MË POSHTË:

REKOMANDIME
Këto rekomandime të përfshira në të gjithë tekstin janë ofruar me qëllim të forcimit të mëtutjeshëm të zhvillimit të zgjedhjeve në Republikën e Shqipërisë dhe të mbështesin përpjekjet për t’i sjellë ato në përputhje të plotë me angazhimet e OSBE-së dhe detyrimeve dhe standardeve të tjera ndërkombëtare për zgjedhjet demokratike.
Këto rekomandime duhet të lexohen në lidhje me rekomandimet e kaluara të ODIHR, të cilat ende nuk janë adresuar.

ODIHR është e gatshme të ndihmojë autoritetet e Republikës së Shqipërisë për të përmirësuar më tej procesin zgjedhor dhe për të adresuar rekomandimet e përfshira në këtë dhe raportet e mëparshme.

A. REKOMANDIME PËR PARAQITJE

1. Me qëllimin e forcimit të demokracisë pluraliste, riafirmoni të drejtën e qytetarëve për të marrë pjesë në qeveri dhe demonstrojnë përgjegjësi të përbashkët ndaj integritetit të procesit zgjedhor. Partitë politike dhe palët e tjera të interesit zgjedhor duhet të përfshihen në një dialog të hapur dhe gjithëpërfshirës dhe të lehtësojnë reformën zgjedhore.

2. Autoritetet dhe partitë politike duhet të ndërmarrin masa maksimale për të eleminuar problemin afatgjatë të keqpërdorimit të burimeve administrative brenda dhe ndërmjet zgjedhjeve. Autoritetet duhet të nxjerrin rregulla të sakta që përcaktojnë se si burimet publike mund dhe nuk mund të përdoren për qëllime zgjedhore.

Duhet të merren hapa të mëtejshme për të arritur depolitizimin e shërbimit civil dhe të sigurohet që presioni të mos zbatohet mbi votuesit për të marrë pjesë në ngjarjet e fushatës ose të votojnë në një mënyrë të veçantë.

3. Autoritetet duhet të garantojnë të drejtën e votuesve për një zgjedhje të lirë dhe të fshehtë. Procedurat e votimit duhet të rishikohen për të siguruar fshehtësinë e votës dhe mbrojtjen nga ndikimi i padrejtë mbi votuesit. Rëndësia e fshehtësisë së votave duhet të theksohet gjatë trajnimit të komisioneve zgjedhore dhe në materialet e edukimit të votuesve.

4. Në përputhje me rekomandimet e mëparshme të ODIHR, për të rritur besimin e publikut në procesin zgjedhor, duhet t’i kushtohet vëmendje formulave alternative për emërimin e anëtarëve të administratës zgjedhore, të mbështetur nga masa proceduriale për pavarësinë e tyre. PD mblodhi kryetarët e saj në Tiranë në 11 korrik dhe filloi të vizitojë të gjitha qytetet për t’u takuar me kryetarët e bashkive të tyre.

Sipas paragrafit 25 të Dokumentit të OSBE-së në Stamboll të vitit 1999, shtetet pjesëmarrëse të OSBE-së u zotuan “të ndjekin menjëherë vlerësimin dhe rekomandimet e zgjedhjeve të ODIHR-it”.

5. Të gjitha gjykatat që kanë një kompetencë në zgjedhje duhet të jenë plotësisht funksionuese gjatë periudhave zgjedhore. Pavarësia dhe paanshmëria e Komisionit Qendror të Zgjedhjeve dhe gjyqësorit duhet të sigurohet.

6. Organet e zbatimit të ligjit duhet të hetojnë të gjitha pretendimet për shkelje zgjedhore në mënyrë të plotë, të shpejtë dhe në mënyrë transparente. Qeveria duhet të krijojë një procedurë me të cilën punonjësit e tanishëm dhe të ardhshëm të administratës publike mund të raportojnë çdo presion politik të sjellë mbi ta në lidhje me marrjen ose ruajtjen e një pozicioni ose me punën e tij. Personat e tillë duhet të gëzojnë mbrojtjet e garantuara aktualisht nga ligji.

B. REKOMANDIME TË TJERA
Administrata Zgjedhore

7. Duhet të merren masa efektive për të forcuar më tej metodat e rekrutimit dhe trajnimit të komisionerëve në mënyrë që të sigurohet profesionalizmi i tyre. Për të rritur aftësinë profesionale të komisioneve zgjedhore, Komisioni Qendror i Zgjedhjeve mund të ofrojë trajnime periodike dhe çertifikim të komisionerëve të mundshëm, me qëllim krijimin e një liste të njerëzve të kualifikuar.

8. Për të rritur transparencën e punës, Komisioni Qendror i Zgjedhjeve duhet të botojë në mënyrë sistematike dhe në kohën e duhur të gjitha vendimet në faqen e tij të internetit.

9. Autoritetet duhet të marrin një rol proaktiv duke siguruar mundësinë e përdorimit të qendrave të votimit për personat me aftësi të kufizuara.

10. Kufizimet mbi të drejtat e votimit të personave me aftësi të kufizuara mendore dhe jo-qytetarëve në zgjedhjet lokale duhet të rishqyrtohen.

11. Rregullat për regjistrimin dhe tërheqjen e kandidatëve duhet të formulohen saktësisht dhe zbatimi i tyre nga Komisioni Qendror i Zgjedhjeve duhet të udhëhiqet nga parimi i sigurisë juridike.

12. Për të parandaluar një gjuhë inflamatore dhe fyese gjatë fushatës, partitë politike dhe garuesit zgjedhor mund të zhvillojnë dhe t’i përmbahen një kodi të përbashkët të sjelljes. Partitë politike duhet të forcojnë zbatimin e kodeve të tyre të brendshme etike, të nxisin demokracinë e partive të brendshme dhe të sigurojnë që funksionet e tyre të brendshme respektojnë dhe promovojnë transparencën, barazinë dhe mosdiskriminimin.

13. Duhet të rritet ndërgjegjësimi për rëndësinë e pjesëmarrjes së barabartë të grave dhe burrave në jetën publike dhe politike, në zonat urbane dhe rurale, dhe në veçanti roli i grave brenda partive politike dhe proceseve zgjedhore.

14. Duhet të merret në konsideratë rishikimi i ligjit për të siguruar që KQZ ka kompetencat dhe procedurat e duhura për të mbikëqyrur dhe zbatuar në mënyrë efektive rregullat e financimit të partive dhe fushatave.

15. Pavarësia e rregullatorit të mediave dhe transmetuesit publik duhet të forcohet më tej përmes masave që parandalojnë konfliktin e interesit. Pozicionet e larta drejtuese në transmetuesin publik nuk duhet të jenë të arritshme për njerëzit me përkatësi të qartë politike.

16. Ligji për media audiovizuale duhet të ndryshohet për të kufizuar në mënyrë efektive përqendrimin e pronësisë së mediave në sektorin e transmetimit.

17. Kodi Zgjedhor duhet të jetë gjithëpërfshirës

18. Përgjegjësitë e MMB duhet të përcaktohen qartë. MMB duhet të miratojë një metodologji monitorimi në kohën e duhur, të publikojë pa vonesë raportet e saj të monitorimit të mediave, si dhe vendimet dhe llojet e tjera të letrave dhe kërkesave drejtuar mediave. MMB duhet të shpërndahen në burime adekuate për monitorim më të detajuar të mediave, përfshirë transmetuesit rajonalë.

19. Legjislacioni duhet të ndryshohet për të siguruar që media të jetë në gjendje të mbulojë në mënyrë të pavarur aktivitetet e garuesve elektoral me qëllim që të kufizojë përdorimin e përmbajtjes së prodhuar nga partia në programimin e lajmeve dhe të shmangë mashtruesit e votuesve. Në rastet që përmbajtja e prodhuar nga partitë politike përdoret nga media, ajo duhet të etiketohet qartë.

20. Për të siguruar transparencën e rezultateve të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve elektorale, të gjitha vendimet e Kolegjit Zgjedhor duhet të botohen menjëherë dhe të jenë të arritshme për të gjithë.

(f.m./k.m/dosja.al)

Shto Koment