Dikur

Henry Brailsford: Maqedonia, garat dhe e ardhmja e tyre

Shqipja ime imagjinare ka thënë disa gjëra që janë absurde dhe gjëra të tjera të vërteta. Nuk ishte kundër reformës që shqiptarët u ngritën, por kundër shtrëngimit të kontrollit turk, dhe kërcënimit më të largët të përfshirë në mbizotërimin e Austrisë dhe Rusisë. Evropa bëri një gjë monstruoze kur ajo u besoi fatet e Maqedonisë dy fuqive të interesuara. Edhe Rusia edhe Austria janë partizane në kaosin maqedonas.
Featured image of article: Henry Brailsford: Maqedonia, garat dhe e ardhmja e tyre Mitrovica

TIRANË- Henry Noel Brailsford, i cili lindi në vitin 1873 dhe vdiq në 1958 ishte një gazetar britanik mjaft i njohur në kohën e tij. Henry ishte djali i një predikuesi metodist Wesleyan, i cili u lind në Mirfield, Yorkshire dhe u arsimua në Edinburgh, Dundee dhe Glasgow në Skoci. Brailsford punoi në vitet 1890 si korrespodent i huaj për “Manchester Guardian”, veçanërisht në Francë, Egjipt dhe Ballkan, dhe më vonë në Londër ai shkroi për “Leader Morning”, “Daily News” dhe “The Star”.

Në vitin 1903, ai dhe Edith Durham drejtuan një mision ndihmues britanik në Maqedoni. Si njeri i së majtës, Brailsford iu bashkua Partisë së Pavarur të Punës në 1907 dhe në 1913-1914 ishte anëtar i një komisioni ndërkombëtar të dërguar nga Carnegie Endowment for Peace International për të hetuar sjelljen e Luftërave Ballkanike të 1912-1913, dhe bashkëautor i raportit të saj. Nga librat e shumtë që ai botoi në katër dekadat e para të shekullit XX, ai kujtohet në mënyrë të veçantë për librin “Maqedonia: racat e saj dhe e ardhmja e tyre” (London 1906), i cili përmban një kapitull të gjatë dhe të këndshëm për shqiptarët.

Pas një prezantimi të përgjithshëm për karakterin, gjuhën, historinë, zakonet dhe fenë shqiptare, Brailsford përshkruan në mënyrë të detajuar luftën për arsimin shqip në Korçë dhe duke pasur parasysh këtu situatën e shqiptarëve në Kosovë, e njohur edhe në atë kohë si Serbia e Vjetër.
Kapitulli përmbyllet me disa vëzhgime të thelluara mbi të ardhmen e shqiptarëve, siç shihet nga këndvështrimi i tij në vitin 1903.

Prizreni dhe Reformat
Nëse Koritza (Korça) është kryeqyteti i Shqipërisë së poshtme, me civilizimin e tyre helenik dhe kultin e tyre të ri dhe të pajetë të letrave, Prizreni është një qendër që kur e vizitova në qershor të vitit 1903, ishte gjithçka e ashpër me revoltën shqiptare kundër imponimit të reformave austro-ruse. Një hekurudhë strategjike, e cila duket se nuk mbarte asnjë transport mallrash.
Në Ferizovitch fillon Shqipëria. Shenja e jashtme që kufiri i saj është kaluar është parë në dyqanet e duhanit. Kabinat e vogla qëndronin hapur në rrugë, dhe burrat encin me kapele të bardha, shqiptari i vërtetë rrallë mban veshje, ata ulen këmbëkryq pas grumbujve të mëdhenj të duhanit kontrabandë. Ata e shesin atë hapur, pa u maskuar. Dikur ka pasur degë të monopolit turk të duhanit në Shqipëri, por ishte e lehtë të vrisnin menaxherët e tyre, dhe aq e vështirë të kontrollonin tregtinë e duhanit, saqë ato nuk kanë pushuar së ekzistuari.

Midis tre dhe katër vjet më parë, si pasojë e një sulmi vrastar, por fatmirësisht të pasuksesshëm ndaj konsullit austriak në Prizren, në atë qytet u bënë disa fillime të qeverisë së urdhëruar. Gjaku i konsujve është gjithmonë fara e civilizimit në Turqi. Në Pejë dhe Gjakovë ende nuk ka asnjë ligj dhe asnjë gjykatë të drejtësisë. Kodi civil, pak a shumë në modelin Napoleonik, që posedon Turqia, nuk është në fuqi në këto qytete. Një drejtësi e tillë siç administrohet trajtohet nga funksionarë fetarë, kodi i të cilëve është Kurani. Në gjithçka që i përket anës civile të politikës, ne jemi akoma në kulmin e Islamit.

Diku tjetër në Shqipëri – për shembull në Scutari (Shkodër) edhe ligji i Kuranit është i panjohur. Kanuni i vetëm i drejtësisë është kodi antik i klaneve shqiptare, i cili duhet të jetë thuajse aq sa ishte kur Akili çoi mirmetonët e tij në Trojë. Merret kryesisht me vrasje dhe dënimin e saj, shpjegon në cilat rrethana shtëpia e një njeriu duhet të digjet në tokë, kur djali duhet të vdesë për mëkatet e babait, dhe në çfarë kushtesh njeriu duhet të marrë në kodra dhe të përkushtohet në ndjekjen e hakmarrjes ndaj një jete të jashtëligjshme.
Turqit, të dëshpëruar për ta zëvendësuar këtë kod me ndonjë gjë të vetin, hoqën dorë nga lufta dhe në të vërtetë shtypën një përkthim të një versioni të papërpunuar të tij në kalendarin zyrtar të Vilajetit të Shkodrës, duke e adoptuar kështu si ligjin e tokës.

Disa vjet më parë, një zyrtar turk me iniciativë të pazakontë përpiloi një vepër që e përshkruan veten si “Libri i Vitit të Vilajetit të Kosovës”. Ai përmban statistikat e popullsisë dhe kthimet e taksave për çdo qytet dhe rreth të krahinës. Ka kohë që është vjetëruar, pasi ndërsa vitet kalojnë, vetëm data në kopertinë është ndryshuar. Sidoqoftë, ekziston një artikull, i cili nuk është vjetëruar kurrë. Ka të bëjë me rrethet e Gjakovës vend nga i cili është është thënë me të vërtetë në një faqe të zbrazët se “ende nuk janë botuar statistika të besueshme.”

Ishte një kohë trazirash. Edhe hekurudha ishte e ndaluar për evropianët, por kishte dymbëdhjetë muaj që kur një evropian kishte qenë atje dhe ai kishte shkuar me trenin e dy konsujve, me një skuadër kalorësie për ta ruajtur.

U largova nga Shkupi me pritshmëri të mëdha. Çfarë mund të mos zbuloje në atë rajon misterioz, aq të çuditshëm sa Arabia, aq i largët sa Sudani? Nuk u zhgënjeva. Kam parë dy mrekulli. Pashë Shqipërinë të qetë, dhe zbulova një version zyrtar turk të ngjarjeve që kalonin, i cili ishte shumë i vërtetë. Për momentin Prizreni ishte si çdo qytet tjetër në Evropë. Ishte jashtëzakonisht i ngurtë dhe i qetë. Shqiptarët, të cilët deri para dy muajsh nuk kishin kaluar asnjëherë rrugën pa marrë edhe pushkët me vete, do të shkonin këtë herë të paarmatosur. Kishte vërtet “një lloj lufte” në Shqipëri. Një betejë u zhvillua me të vërtetë afër Gjakovës. Shqiptarët ishin vërtet pak a shumë të trembur dhe për momentin ata kishin pranuar “reformat”.

Tre muaj më parë, kur ne në Evropë befas kuptuam se kishte një pyetje shqiptare, pse konsulli fatkeq rus ishte vrarë në Mitrovicë?

Deri në maj kishte tridhjetë batalione të gatshëm për t’u transferuar. Nuk ishte asnjë operacion i parëndësishëm. Sulltani nuk rrezikoi trupat e tij. Dhe kur arritën tridhjetë batalione në Prizren nuk u mbeti asgjë për të bërë. Ata u kthyen me kujdes në fshatrat e tyre dhe i lanë pushkët në vendin e tyre. Ishte pa dyshim poshtëruese, sepse shqiptari juaj e konsideron pushkën e tij, pasi etërit tanë i konsideruan shpatat e tyre, është simbol i fisnikërisë, nëse jo i burrërisë, dhe, për më tepër, në këtë klimë është më e domosdoshme sesa veshja. Por, në fund të fundit, në Prizren nuk kishte ndonjë nevojë të veçantë për të rezistuar. Tridhjetë batalionet ndërhynë dhe askush nuk mundi t’i kundërshtonte qapo t’u bënte ballë. Është e vërtetë që njëzet burra u arrestuan, por pasi vetëm tre prej tyre ishin emra të rëndësishëm, incidenti ishte i vështirë. Tridhjetë batalionet pushuan me dinjitet dhe aktualisht ata kaluan në Gjakovë.

Gjakova përçmon Prizrenin. Në Prizren ka dy familje evropiane, ndërsa toka e Gjakovës është ende e pastër. Dhe në përputhje me rrethanat Gjakova vendosi të kënaqte rezistencën pasive.

Tridhjetë batalionet dhe tre pashallarët e tyre u ulën duke bërë thirrje ushtrisë turke përmes një telegrafi, që në atë kohë ishte një mjet komunikimi. Të tre pashallarët nuk ishin unanim, nuk dihej dhe sa të tjerë duhet të ishin aty? Në ushtritë turke ka gjithnjë tre pashallarë një për të propozuar, një për të kundërshtuar dhe një për telegraf për Kostandinopojën. Ditë pas dite tridhjetë batalione rrinin në qetësi, në heshtje. Edhe dyqanet gjithashtu gjatë këtyre ditëve ishin të mbyllura. Dhe Kostandinopoja paralajmëroi diplomacinë. Nuk duhet të ketë dhunë, asnjë urgjencë të pandërprerë, sepse shqiptarët nuk janë të pafe. Më në fund erdhi urdhri që lejoi tre pashallarët dhe tridhjetë batalionet të kërkojnë që shqiptarët e Gjakovës në emrin e Sulltanit të hapin dyqanet e tyre. Në ditën e gjashtë dyqanet u hapën siç duhet.

Por shqiptarët në zona të tjera të thella të vendit e trajtuan hapjen e detyruar të dyqaneve si një deklaratë lufte, dhe vazhduan të merrnin një patrullë kalorësie në pritë. Rreth tridhjetë trupa u vranë, dhe më pas gjerësisht turqit vepruan me zell. Brenda një dite nisën luftimet, shqiptarët mbanin pozicione në kodra dhe turqit vazhdonin i sulmonin.
Ndërkohë, përforcimet turke po shkonin lart nga Peja, dhe shqiptarët rrezikoheshin të arrestoheshin. Ata ishin pa komisariat ose organizatë, ushqimi dhe municionet e tyre mungonin shumë. Ata dita-ditës sa vinin dhe mabroheshin, dhe kur tridhjetë batalionet u shpërndanë nëpër çdo cep të tokës shqiptare, shkatërruan gjithçka.

Ata i njihnin turqit shumë mirë dhe i kuptonin tashmë kërcënimet e tyre, por në çdo rast atyre iu mungonte organizimi për një fushatë të zgjatur.

Ndërkohë që shqiptarët e varfër po varfëroheshin, po ju mbaronte dhe ushqimi dhe municionet, turqit shijuan fitoren e tyre deri në pranverën e vitit të ardhëm.
Duke u rikthyer në Shkup, gati një vit më vonë, në prill të 1904, mësova diçka nga vazhdimi i këtij kapitulli kurioz të historisë. Përpjekja e parë për të detyruar taksimin dhe rekrutimin në kurriz të gegëve të Gjakovës dhe Veriut kishte çuar edhe një herë në një ngritje, këtë herë më të gjerë dhe më të rrezikshme. Dibra gjithashtu ishte në krah, dhe sikur turqit të mos shfaqnin një strategji të dukshme për të parandaluar bashkimin e kontigjentëve nga ai rajon me rebelët e Gjakovës, ata do të duhej të përballeshin me një rebelim disi serioz.

Turqit, natyrisht, ishin të detyruar të bënin mbrojtje ndaj Austrisë dhe Rusisë, që të vazhdonin të bënin shfaqje për prezantimin e reformave, dhe herë pas here regjistrohen disa xhandarë të krishterë serianë. Por është me siguri e sigurt se nëse këto përpjekje duhet të duken shumë serioze ose tepër këmbëngulëse, shqiptarët do të ngrihen edhe një herë.

Është pak e vështirë të shpjegosh motivet që kanë sjellë këto ngritje shqiptare. Kur një bullgar merr një pushkë në dorë, i bën apel simpatisë së Evropës, thërret shenjtërinë e Traktatit të Berlinit dhe thotë se ai dëshiron lirinë dhe autonominë, reformat dhe një kushtetutë, e nga ana tjetër pjesa tjetër e popullit mendon se e di se çfarë do të thotë ai. Por shqiptarët kanë kundërshtuar Evropën. Ata filluan fushatën e tyre duke vrarë M. Sterbina, konsullin rus në Mitrovicë. Dhe objekti i tyre duket se është të protestojnë kundër reformës. Sigurisht, nëse nuk shohim më larg se sipërfaqja, lëvizja e tyre nuk meriton shumë simpati.

Në fund lëvizja shqiptare është, si të gjitha lëvizjet ballkanike, frymëzuar nga një ideal nacionalist, dhe nga një dëshirë për të marrë emancipim nga sundimi turk, dhe nëse vesh një shfaqje armiqësie ndaj Evropës që është vetëm sepse Evropa e injoroi ShqipërinëTraktatin e Berlinit , dhe sepse ajo e ka bërë veten në praktikë mbrojtësin e sllavëve, me të cilët shqiptarët kanë një grindje tradicionale. Unë jam përpjekur shpesh, në bisedë me shqiptarët, të marr ndonjë të dhënë për qëndrimin e tyre. Gegët, si rregull, kanë shumë pak arsimim për të shpjeguar me çdo qartësi se çfarë është në të vërtetë domethënëse për taë që ata duan.

Shqipja ime imagjinare ka thënë disa gjëra që janë absurde dhe gjëra të tjera të vërteta. Duhet të shikojmë pas fjalëve. Nuk ishte kundër reformës që shqiptarët u ngritën, por kundër shtrëngimit të kontrollit turk, dhe kërcënimit më të largët të përfshirë në mbizotërimin e Austrisë dhe Rusisë. Evropa bëri një gjë monstruoze kur ajo u besoi fatet e Maqedonisë dy fuqive të interesuara. Edhe Rusia edhe Austria janë partizane në kaosin maqedonas. Për breza, ata kanë qenë të angazhuar në propagandë të tyre, duke çuar përpara interesat e një race kundër tjetrës për të siguruar pozicionin e tyre dhe për të përgatitur pretendimet e tyre në të ardhmen. Ishte absurde të supozohej se ata mund të luanin rolin e arbitrave të paanshëm. Shqiptarët flasin të vërtetën kur insistojnë se ata janë vetë, për shkak të numrit të tyre, në mënyrë dërrmuese popullsinë mbizotëruese të “Serbisë së Vjetër”.

Por vetëm aq sa ata e tregojnë veten të paaftë për të respektuar pretendimet e pakicës serbe, ata shkatërrojnë të drejtën e tyre natyrore për të qeverisur.

Burimi:  Albanianhistory.net

Përshtatur nga A.C/dosja.al

Shto Koment